DIARIU                                                                                                                  Sotziu pro s'identidade  


DIARIUlimba

PCR Un’ortografia pro totu su sardu

p r o p o s t a s a p a r a g o n e 1

PRESENTAZIONE

A distanza di poco piů di vent’anni (1978)

dalla proposta di legge di iniziativa popolare

per l’introduzione in Sardegna del bilinguismo

e il riconoscimento dei diritti di tutela

garantiti dall’art. 6 della Costituzione della

Repubblica Italiana, di un decennio (1992)

dalla Carta europea delle lingue regionali o

minoritarie, di quattro anni (1997) dalla legge

regionale sarda n. 26, di due anni (1999)

dalla legge della Repubblica italiana n. 482,

sono piů attuali che mai le prospettive di ufficializzazione

della lingua sarda e di un suo

uso ampio da parte delle istituzioni pubbliche

e private.

L’uso ufficiale e formale del sardo č in grado

di assicurarne nuova forza e presenza,

al pari delle altre di ambito statale e internazionale.

La nostra lingua sarda, perché abbia

la possibilitŕ di svolgere appieno le funzioni

che competono a una lingua ufficiale,

ossia ampia circolaritŕ per messaggi orali e

scritti di qualsiasi natura, nonché certezza,

coerenza, univocitŕ, efficacia, forza, diffusione,

in una parola “equipollenza” con le altre

lingue, non puň fare a meno di avere norme

certe, universali e condivise. Norme che

costituiscano punto di riferimento unico e

sovralocale per qualsiasi utilizzatore sardo

o esterno.

Ecco perché, dunque, con tempestivitŕ rispetto

alle nuove esigenze d’uso del sardo

derivategli dal nuovo quadro giuridico e in

risposta al desiderio di molti sardi di proiettare

il sardo verso il futuro, giŕ dal

29.12.1998, la Giunta Regionale ha provveduto

a stipulare una convenzione, conferen-

Poita?

De candu s’agatat iscritura s’agatant sa prŕtiga

de s’iscritura e sa chistioni de comenti iscriri. E

difatis chini at tentu de iscriri at sempri iscritu e

no sempri a sa própiu manera de un’ŕteru o de

un’ŕteru tempus e si agatant diferentis genias de

iscritura e de alfabbetus puru.

Fintzas in sa língua sarda podeus agatai diferentis

maneras de iscriri is própius fuedhus e is

própius fonemas in autoris diferentis de unu própiu

tempus e in tempus diferentis e si preguntaus

comenti si depit iscriri, ca seus in s’idea de iscriri

totu e totus a una régula, de tčnniri totus su própiu

inditu e imparu e duncas de agatai fintzas

prus fŕcili e precisu a lígiri e iscriri sa língua

nostra a prus de su torracontu pro ŕteru puru.

Custas chistionis sunt aici ca – e tocat chi siat

craru una borta pro sempri e pro totus – língua e

iscritura sunt duas cosas diferentis. Sa língua est

su chi esti, e si dhoi ndh’at est bella e bona, chi

siat isceti fuedhada o fintzas iscrita; ma s’iscritura

est un’imbentu, una manera de rapresentai

sa língua cun sinnus imbentaus chi totu su chi

depint fai est de rapresentai sa língua cun precisioni,

totu de una manera, fŕcili e segura, de pňdiri

cumprčndiri bčni sa própiu cosa chini iscrít

e chini dha lígidi.

E si est abberus – e donniunu dhu podit averguai

– chi sa língua sarda fait cambiamentus fintzas

de una bidha a s’ŕtera (ma is istudiosus podint

assigurai chi in calisiollat língua dhoi at cambiamentus

fintzas in sa língua de una matessi famíglia),

est ateretanti abberus chi totu su chi

indivíduat e distínguit sa língua sarda est

unitŕriu in totu su sardu, su chi fait significau

si manígiat cufromma a is própias e únicas

régulas in totu su sardu.

Un’ortografia pro totu su sardu PCR

2 p r o p o s t a s a p a r a g o n e

do un incarico tecnico-scientifico in materia

di linguistica sarda, in riferimento alle finalitŕ

della LR n. 26/1997, essenzialmente per

elaborare un’ipotesi di normalizzazione ortografica

e un progetto di unificazione linguistica1.

La Commissione

Gli esperti, sfruttando la possibilitŕ concessa

dalla Convenzione2 stessa (“elaborare e

presentare, anche in equipe con altri esperti

convenzionati”), a partire dal 10 giugno

1999 fino al 28 febbraio 2001, si sono riuniti

per 21 volte, costituendo di fatto una Commissione,

con l’impegno di raggiungere,

dopo dibattito ampio ed esaustivo, un accordo

unanime circa le finalitŕ proposte dalla

Convenzione.

Gli esperti convenzionati sono studiosi di

lingua sarda e linguisti di provenienza universitaria,

scelti per le loro conoscenze, per

la notorietŕ dei loro studi in materia di lingua

sarda e di pianificazione linguistica.

Per la sua stessa composizione, rappresentativa

di diverse scuole di pensiero in relazione

alle finalitŕ da raggiungere, e per il

suo operare senza pregiudiziali o condizionamenti,

in piena indipendenza di elaborazione

e giudizio, la Commissione č ampiamente

rappresentativa e autorevole.

Partendo da ipotesi diverse, testimoniate

anche dagli interventi orali e scritti nel corso

delle numerose riunioni e dalle singole proposte

presentate, la Commissione č giunta

alla proposta conclusiva che qui presentiamo.

Come č naturale in una opera di tale

importanza e delicatezza, articolati e complessi

sono stati i percorsi compiuti. Nei casi

1. “elaborare e presentare, anche in equipe con altri esperti convenzionati,

entro i termini per ciascuno indicati: - una ipotesi di normalizzazione

ortografica della lingua sarda, entro tre mesi dalla decorrenza della presente;

- un progetto, anche se non esaustivo di unificazione linguistica

ad esclusivo uso dell’Assessorato [della PI] entro cinque mesi dalla decorrenza

della presente; - uno studio tecnico-scientifico circa l’applicabilitŕ

operativa, sotto il profilo culturale, di procedure ed azioni tendenti al

raggiungimento degli obiettivi e delle finalitŕ della legge in riferimento

alla propria materia, in vista soprattutto del piano triennale previsto dalla

medesima, entro la fine della decorrenza della presente convenzione”

(dalla Convenzione).

2. Prima convenzione n. 59/117 del 29-12-1998 . Seconda convenzione

n.52/105 del 28-12-1999.

Dónnia língua, sa língua sarda puru, est pro

definitzioni una capassidadi ispratzia inter totus

is chi dha fuedhant e fintzas chen’e custu, fintzas

candu una língua dha fuedhat unu cristianu

isceti, tenit e fait cambiamentus ca sa língua est

capassidadi, abbilesa, de chini fuedhat e no

un’ispétzia de cosa eterna e firma che a s’eternidadi:

sa língua est istória. Ma si una língua si

distínguit de un’ŕtera, si sa língua sarda est língua,

diferenti de calisiollat ŕtera (in totu su chi

est diferenti!), intzandus est unitŕria. E marranu

si unu isceti de is istudiosus de sa língua sarda

est in gradu de nŕrriri su contrŕriu pro totu su chi

fait significau e distínguit su sardu!

Pro cussu no tenit sensu a fuedhai de “unificare”

sa língua! Cun is fuedhus “unificare la

lingua” chini dhus manígiat bollit nŕrriri ŕteru,

cunfundendi cosas diferentis.

Intzandus, mentris chi crescit su bisóngiu de

una língua sarda chi siat no isceti abbilesa de

fuedhai e iscriri totus is Sardus e dónnia cosa,

ma fintzas coment’e argumentu de istúdiu e aina

ordinŕria de chini guvernat sa Sardigna, tres

dificurtadis si presentant e rechedint de agatai

unu rimédiu ca in calicuna manera totus punnaus

a una unidadi nostra de Sardus giusta e

necessŕria, chi est sa cosa chi s’ammancat ma

chi no est una chistioni de língua: a) eus connotu

e connosceus iscrituras o ‘ortografias’ diferentis,

b) seus alfabbetizaus in ŕtera língua, c) no

eus tentu e no teneus un’iscola e una prŕtiga chi

apant iscioberau e manigiau in totu sa Sardigna

unu sardu uficiali chi si siat arricau cun totu su

sardu ma fintzas distintu de sa cumpartidura

dialetali a su puntu de donai s’idea de língua

‘unitŕria’ comenti dha tenint, pro nŕrriri, is

Italianus. Aici, comenti pro totu su chi pertocat

su guvernu de sa Sardigna seus abarraus a tallus,

sa língua puru est abarrada a dialetus.

In pagus fuedhus, postu chi no tenit sensu perunu

a unificai sa língua (e sa R.A.S. at prubbicau

fintzas sa proposta ortogrŕfica cun su títulu

“Limba Sarda Unificada”), ma tenit sensu a fuedhai

e iscriri pro dónnia cosa sa língua nostra e

teneus bisóngiu de unificai sa prŕtiga de iscritura

o ortografia, custas sunt is preguntas chi tocat

PCR Un’ortografia pro totu su sardu

p r o p o s t a s a p a r a g o n e 3

di piů difficile soluzione, si č lasciata libertŕ

d’uso in via sperimentale. Qualche caso

dubbio e alcuni fenomeni non presi in considerazione

non sono stati avviati a conclusione

ma lasciati a un’eventuale esame successivo

da parte degli esperti che fossero,

in futuro, chiamati a perfezionare il lavoro

qui presentato.

La Norma della “Limba Sarda Unificada

(LSU)”

La Norma elaborata puň essere liberamente

usata da chiunque, principalmente dalle

Amministrazioni pubbliche e private, ma

anche dalle imprese di ogni tipo, dalle associazioni,

dagli organi di informazione, dalle

scuole, dalle societŕ telematiche e informatiche,

ecc. L’Assessorato della Pubblica

Istruzione si impegna a presentare al pubblico

le ragioni e le singole norme della LSU,

perchč se ne faccia una vasta sperimentazione

e uso, anche per poter apportare, a

ragion veduta, eventuali modifiche o

integrazioni.

La LSU č una lingua di riferimento, una lingua

modello, basata sulla analisi delle varianti

locali del sardo, sulla classificazione

dei fenomeni essenziali (per i quali si riscontrano

differenze fonetiche e morfologiche)

e, infine, sulla selezione (all’interno dei singoli

esiti reali e locali), caso per caso, di un

modello ampiamente rappresentativo e compatibile

con il complesso delle varietŕ locali.

Nella selezione del modello, č stato preso

in esame tutto il sardo nel suo complesso,

senza stabilire confini o preferenze. Ogni

variante e ogni fenomeno fonetico diverso

dagli altri č stato considerato con attenzione,

in vista della scelta del modello. La decisione

č avvenuta in base a criteri e modalitŕ

che sono espressi con chiarezza nelle

Norme.

Il risultato č una lingua naturale “elaborata”

tramite correttivi e compensazioni, “mediata”

attraverso la ricerca della massima coerenza

e ampiezza d’uso, piů sistematica ride

pňnniri in contu: Língua sarda iscrita comenti?

Cali varianti de sardu pro sa R.A.S.?

Sa lei 26/1997 de sa Regioni at postu alas a

custas chistionis e cun sa Cummissioni incarrigada

apostadamenti at bogau a pillu una proposta

de “Limba Sarda Unificada” (de immoi a innantis

dha naraus PCR, proposta de sa Commissioni

regionali) chi pertocat is duas preguntas e

chi assentu innňi in sa parti destra de is pŕginis

de custu trabballu Propostas a paragone.

Custa PCR est primedotu de carculai e pigai in

bonu pro su solu fatu chi dh’anti fata e dhoi est,

ca est un’inditu apitzus de su cali si podit arrexonai

cun precisioni pro totu su chi parit de andai

bčni e totu su chi parit o est de cambiai. Ma

at connotu discussionis e iscórrius tra Cummissŕrius

– cosa normali e bona puru – a su puntu

perň chi no totus is Cummissŕrius dh’ant

aprovada; pruscatotu, at fatu fintzas nŕsciri certus

e ponit avolotus gravis intr’e Sardus e Sardus

e in custu is bonus óminis de sa Cummissioni

s’ant pigau una responsabbilidadi manna e gravi

pro sa risposta a sa de duas preguntas ca pratigamenti

pratzit sa língua sarda (e is Sardus) in duas

castas de valori (“illustre” una ma no s’ŕtera)

chen’e fai diferéntzia tra bisóngiu de s’Amministratzioni

política e bisóngiu generali de is Sardus

e parit una genia de decŕlugu, o de catechísimu

de ŕterus tempus, pro su chi pertocat s’ortografia,

cun difetus a dónnia modu de currčgiri.

Sa PCR depit čssiri presentada e cunsiderada

nudh’ŕteru si no una proposta, de importu mannu

certamenti, ma isceti una proposta, cunsiderada

pro totu su chi andat bčni e pro totu su chi

andat o podit andai mali e currégia in totu su chi

no andat bčni, ponendi in contu su chi ŕterus puru,

istudiosus e iscritoris de dónnia parti de sa Sardigna,

agatant de nŕrriri.

Ma est perigulosu chi sa PCR siat presentada e

pruscatotu, sentz’e fai atentzioni a comenti fait

su sardu, pigada che beridadi assoluta, norma,

lei, e potzat fintzas fai prus dannu chi no profetu.

Fintzas si totu su chi si fait podit serbiri, in chistionis

de aici fiat prus necessŕriu no chi una

Cummissioni essit trabballau comenti trabballant

is Cummissionis (cun tempus curtzus e ispesas

Un’ortografia pro totu su sardu PCR

4 p r o p o s t a s a p a r a g o n e

spetto alla tradizione letteraria e alle singole

varianti locali, piů irregolari.

La LSU si presenta quindi come una lingua

sovraordinata, rappresentativa delle varianti

locali, che comunque continuano a

svolgere appieno il loro ruolo di strumenti di

comunicazione locali e comunitari. La LSU

convive con esse ma si candida ad essere

un sistema di comunicazione di uso piů

ampio e generale, la lingua per gli usi formali,

nell’amministrazione, nella radio e tv,

nei quotidiani, nei periodici e nell’editoria,

nella scuola, nel commercio nel turismo, nell’economia.

La LSU č quindi una lingua sovralocale,

uno strumento di comunicazione

che fa da “tetto” alle singole varianti locali;

non č lingua “esclusiva” ma “complementare”

rispetto ad esse. Solo se noi sapremo

superare i localismi di ogni tipo, ci renderemo

conto, infine, che la LSU puň essere davvero

la lingua piů ampiamente rappresentativa

di tutti i Sardi.

La LSU puň essere pronunciata, da chi la

apprende per la prima volta e non ha una

variante locale di riferimento o appartenenza,

secondo una pronuncia tipo, indicata

nella prima parte delle Norme, a lato di ciascun

fenomeno preso in considerazione. Per

chi invece parla il sardo correntemente, la

LSU puň essere resa secondo la pronuncia

della variante locale di appartenenza.

Nelle Norme sono contenuti anche i criteri

per il trattamento del lessico generale e

settoriale e indicazioni circa l’ampliamento

e ammodernamento della lingua sarda, unica

garanzia e forza per il suo sviluppo futuro.

Sviluppo della LSU e sua diffusione

Per il perfezionamento, gli eventuali aggiustamenti

e sviluppi della LSU, e quindi la sua

diffusione, presenza e affermazione in ogni

ambito e uso, si rende necessario, come

previsto dalla Regione e proposto dall’Osservatorio

della lingua e della Cultura della

Sardegna, dare applicabilitŕ operativa e conmannas),

ma chi si fessint fissaus is puntus precisus

de chistionai e cuncordai donendi a is chi

teniant propostas de fai – o fintzas a istudiaus

coment’e is chi fiant in custa cummissioni etotu

– sa manera de cunfrontai apustis is propostas

totus impari puntu pro puntu.

Custa fiat s’idea mia chi su 1988 apu mandau a

sa Sotziedade pro sa Limba Sarda in Núoro

(Presidenti Prof. Pittau, Segretŕriu D. Corrŕine).

Cosa mai mancu posta in cŕrculu, creu, fortzis

fintzas ca dhoi at genti chi tenit opinionis, e bonu

chi ndi tengat, ma no dhas pigat coment’e opinionis.

Is beridadis funti beridadis, e tocat a dhas circai

e isciri castiai, ma is opinionis funti opinionis e

tocat a biri calis andant mellus e calis peus.

E, pro su chi pertocat sa língua sarda, innantis

de dónni’ŕtera cosa tocat a biri e pňnniri in contu

su chi su sardu est e comenti fait, tocat a biri

sa beridadi chi est in is cosas, fatu contu chi su

meri de sa língua sarda no est nisciunus si no is

Sardus chi dha fuedhant bčni e podint fai de

régula puru, fintzas si su bisóngiu e is dificurtadis

de s’iscritura no sunt giustu giustu is própias de

su fuedhai. Pro cantu pertocat is opinionis si podit

sempri circai de cumprčndiri e cunsiderai ita

podit andai bčni o ita mellus chen’e pretesas de

portai sa beridadi in buciaca, nisciunus, fintzas

si est de cumprendi chi un’opinioni podit tčnniri

prus autoridadi de un’ŕtera isceti ca chini dha

bogat a campu tenit prus cumpeténtzias. Ma no

pro cussu un’opinioni est giusta chen’e farta, ca

fintzas sa genti cumpetenti podit fadhiri segundu

is contus chi fŕidi.

Sigomenti mi seu inténdiu in doveri de fai una

proposta aparagonada cun cussa de sa Cummissioni,

no tenendi incŕrrigus e ni patentis mi tocat

de nŕrriri poita e comenti mi pongu in mesu.

Intanti in sardu fuedhu de sempri ca est sa língua

mia naturali, ma est fintzas sa língua de

s’istúdiu a cumentzai de su 1971 e in sardu de

cussu’annu a immoi ap’iscritu su chi apu tentu

de iscriri, de is poesias a is cumítzius, trasmissionis

(21) de istória in un’arrŕdiu locali,

letzionis de língua sarda, calicun’ňpera de literadura

in prosa, un’istúdiu (chen’e acabbai)

PCR Un’ortografia pro totu su sardu

p r o p o s t a s a p a r a g o n e 5

tinuitŕ all’opera compiuta dalla Commissione

degli esperti, attraverso una istituzione

specifica: l’ Istitutu de sa Limba Sarda.

on. Pasquale Onida

Assessore della Pubblica Istruzione

Regione Autonoma della Sardegna

apitzus de s’iscola italiana in Sardigna, artículus

pro giornali e, pruscatotu, dh’apu fuedhada sempri

e cun totus in calisiollat logu e ocasioni in

Sardigna, fuedhada e iscrita a sa ‘logudoresa’ e

a sa ‘campidanesa’ ca, nŕscidu e fatu mannu in

Illorai, bivu e trabballu in su Sulcis e no mi potzu

nŕrriri sardu ni de una bidha e ni de una zona.

E de tali data etotu mi seu interessau de sa manera

de iscriri e pro cussu a manu a manu chi

nd’apu agatau apu arregortu is propostas de iscritura.

De custas depu nŕrriri chi mai (foras sa

PCR) afrontant totus is chistionis de s’iscritura

de su sardu, chini nd’at fatu at fuedhau isceti de

unas cantu cosas e pruscatotu dh’at fatu (e ancora

ndi faint!) coment’e una lista de “si fait aici”,

“no si fait aici” ma chen’e provai a biri su poita:

parint opinionis postas a régula coment’e

decŕlugu, a su postu de bogai is régulas de sa

língua etotu.

No s’agatat un’istúdiu iscientíficu chi nerit, e

pruscatotu potzat nŕrriri, chi sa língua sarda est

si no una isceti, e pro cussu custa beridadi etotu

– chi donniunu podit averguai candu e comenti

bollit – apu postu a fundamentu de su Ditzionŕriu

de sa limba e de sa cultura sarda (Condaghes,

Castedhu 2000; www.ditzionariu.org) ma cun

s’istúdiu e cun su trabballu pro fai cust’ňpera apu

in tréixi annus circau e connotu a s’atenta totu

su sardu chi apu pótziu acabidai, arregollendi e

istudiendi ňperas de genia iscientífica apitzus de

su sardu e ňperas de literadura chi a su presenti

sunt prus de 490 de totu su sardu.

Fintzas pro cussu apu pótziu biri totus is chistionis

e dificurtadis e maneras de su iscriri su sardu

(pruscatotu in is ňperas de literadura) e de

chini at iscritu in sardu e apu arregortu totu su

chi apu pótzidu osservai; e fintzas pro cussu apu

pótzidu cuncordai su Ditzionŕriu aundi apu isceti

regularizau s’ortografia connota sentz’e imbentai

e ni fuliai nudha. Cun custu no bollu nŕrriri chi

pro dónnia mínimu piessignu apu agatau su mellus

médiu, e giustu ca de beridadi in buciaca no

ndi portu seu sempri dispostu a distínguiri e a

riconnňsciri su chi sa língua sarda est e comenti

fŕidi – chi est sa cosa chi tocat de aguantai firma,

postu chi s’iscritura depit arrispetai sa línUn’ortografia

pro totu su sardu PCR

6 p r o p o s t a s a p a r a g o n e

gua –, e fintzas a cunsiderai opinioni su chi est

un’opinione mancai mia.

Mi dispraxit a dónnia modu de dčpiri fai custa

proposta mia a s’apretu, in sa necessidadi de

currčgiri cosas chi sunt de cunsiderai nudh’ŕteru

si no fartas, sbŕglius, in sa PCR, ca parit chi sia

fendi una cosa contras a calicunu o a calicuna

cosa: a mimi no praxit sa guerra e no giogu a

istrumpas ni coment’e métidu e ni coment’e

princípiu. Est abberus ca in sa proposta mia fuedhu

de su chi proponit sa PCR, e de ŕteru puru,

ca dhoi at cosas chi cussa no nŕrada, ma no a

s’atenta. Ma depu nŕrriri puru ca giai de annus

seu cuncordendi un’ňpera sistemŕtica chi

pertocat sa própiu chistioni ma chi no apu

acabbau, fintzas si is cosas prus de importu e

agiummai totus dhoi sunt in su Ditzionŕriu e in

custa proposta chi est nudh’ŕteru si no sa

regularizatzioni de s’ortografia connota de totu

su sardu.

Dču isperu isceti chi totus potzant lígiri custa

proposta mia nudh’ŕteru si no coment’e una cosa

chi intramus de essiri a campu cun s’assentu e

finidura chi bolia dču depit essiri a arrogus e a

mússius coment’e paragoni cun sa PCR.

E pedu a chini ligit de donai atentzioni a is

puntus de diferéntzia intr’e is duas propostas e

de valutai in manera paxiosa s’una e s’ŕtera: apustis

donniunu at a biri ita fai.

Ma sa cosa prus de importu, meda prus de

un’iscritura perfeta chi mai at a tčnniri ni su sardu

e ni perun’ŕtera língua, est chi is Sardus chistioneus

e iscriaus sa língua nostra comenti arrennesceus

a fai, circhendi de cumprčndiri su

sensu e s’importu de čssiri nosu: chen’e custu is

Sardus in su mundu dhoi seus coment’e mortus,

númerus bícius, sbuidus, chi siaus genti comuna

o intelletualis o políticus.

Pro cussu creu de dčpiri donai unu cuntzillu a

chini bollit iscriri in sardu: iscriat comenti creit,

no abbarrit aspetendi is propostas perfetas ni

su “standard”! Ma si bollit biri comenti si fait a

iscriri bčni o mellus, provit a s’interessai, lígiat

e fatzat contu fintzas de custas propostas: pro fai

a Sardus e pro čssiri genti serbit passiéntzia e

istima manna in custu puru. E nc’est su tanti.

PCR Un’ortografia pro totu su sardu

p r o p o s t a s a p a r a g o n e 7

PREMESSA

La norma standard unificata deliberata dalla

Commissione intende realizzare una mediazione

fra le varietŕ centro-orientali, piů

conservative, e quelle meridionali dell’Isola,

piů innovative, ed č rappresentativa di quelle

varietŕ piů vicine alle origini storicoevolutive

della lingua sarda, meno esposte

a interferenze esogene, largamente documentate

nei testi letterari, e fuori della Sardegna

maggiormente insegnate e rappresentate

nelle sedi universitarie e nel mondo

scientifico.

1 INTRODUZIONE

LA COMMISSIONE

CONSIDERANDO

tutte le varianti della lingua sarda come un

unico insieme composto di diversi dialetti con

pari vitalitŕ e dignitŕ, base viva dell’esistenza

e sopravvivenza della lingua stessa, passata

e presente,

CONSIDERANDO

• che tale diversitŕ, pur costituendo una ricchezza

da salvaguardare, non sempre si

concilia, oggi, con l’esigenza di presenza e

sviluppo ufficiale della nostra lingua in tutti

gli ambiti sociali, didattici, informativi, amministrativi,

• che, pertanto, č urgente la adozione di un

modello di lingua scritta comune per tutti i

Sardi che renda possibili ed efficaci tali usi,

• che tale lingua comune, una lingua “tetto”,

vuole assicurare una interconnessione maggiore

tra le singole parlate locali,

• che il modello comune costituisce dunque

uno sviluppo necessario della nostra lingua,

cosě come č avvenuto per altre lingue di

antica o recente ufficializzazione,

• che esso costituisce ulteriore elemento di

coesione, per superare gli evidenti limiti ter-

Sa limba de sos Sardos: totu su sardu

Sa limba sarda tenet sa matessi istória de sos

Sardos: est chentza guvernu de séculos e solu in

custos úrtimos tempos, de sa delíbbera de sa

Facultade de líteras de s’Universidade de Castedhu

in goi pro s’interessamentu de sos Professores

Antoni Sanna e Giuanni Lilliu, semus chirchendhe

de li dare s’importu e su postu chi li

pertňcada. E chircamus fintzas de fŕghere impresse

pro pňnnere rimédiu a unu dannu mannu

chi podet essire solu prus mannu.

Ma comente?

Intantu duos bisonzos distintos. Unu est su bisonzu

de sos Sardos de dare importu cun istima

a nois etotu e a sas capatzidades nostras, a su chi

semus e a su chi tenimus, chentza lŕcanas e

chentza nos cumpartire in bonos e metzanos

o in menzus e peus, ca una volontade chi no est

dipesa de nois nos at fatu esser nois e in custu

cuzone de su mundhu ma cun sa responsabbilidade

de esser nois, totugantos, in custa parte de

su mundhu. Est una chistione de demogratzia,

de libbertade e de responsabbilidade, e no podimus

fagher distintziones de valore mancu

in chistiones de limba (e cussideru distintu e de

matessi importu pro chie in Sardigna no tenet su

sardu a limba naturale, puntu 2.0.1.1 de sa PCR).

S’ŕteru bisonzu chi tocat a cumprčndhere est

chi s’ente chi amministrat o guvernat a sos

Sardos no podet iscríere ne totugantu su sardu

e ne candho goi candho gai: depet

deabberu seberare una variedade de sardu e

iscríere sempre e totu in cussa (su male est chi

sos “atores” no ant tentu e no tenent nudha de

nŕrrere e nudha de iscríere in sardu, sinono aiat

tentu «ampia circolaritŕ» fintzas su sardu de

Lollove e de Pompu).

Si podent pňnnere in contu, ca sunt zustos e

bonos, totu sos «considerando» de sa Cummissione.

Ma sos concruos de totu su chi at cussideradu

no est unu modellu artefatu, cun perŕulas a

séberu, cun fatos fonéticos a séberu chi no

súperant perunu «localismo» ma chi ndhe segant

una parte manna de su sardu cufromma a su chi

narat «criteri» (prus che ŕteru sos puntos 2.0.4,

Un’ortografia pro totu su sardu PCR

8 p r o p o s t a s a p a r a g o n e

ritoriali di ciascuna variante locale, che consenta

usi moderni e alti del sardo, cosě come

auspicato dagli organismi internazionali piů

prestigiosi, come il Consiglio d’Europa, la

stessa Unesco o i Pen Clubs internazionali,

senza tralasciare la nostra legge 26/97 o

quella italiana 482/99;

CONSIDERANDO

• che, in generale, tali varietŕ sono riconducibili

a matrici comuni, benché alterate da

esiti fonetici e morfologici a volte distanti e

di non sempre facile articolazione reciproca;

• che tali esiti, comunque, non hanno mai

costituito ostacolo alla volontŕ di comunicare

dei Sardi e che in essi č riconoscibile una

sostanziale corrispondenza reciproca, fenomeno

per fenomeno, che giŕ in passato consentiva

a chi per lavoro si spostava in diversi

luoghi dell’isola di adattarsi alla parlata

degli abitanti locali;

• che, pur tenendo in debito conto le abitudini

e esigenze di chi parla correntemente il

sardo, vanno considerate con particolare

attenzione le esigenze di chi (soprattutto i

giovani) vuole apprenderlo;

• che la lingua scritta deve essere, se vuole

raggiungere l’universalitŕ dei Sardi, di facile

apprendimento e insegnamento, lettura,

ascolto, intelligibilitŕ reciproca;

• che, pertanto, vanno evitate soluzioni scritte

di difficile realizzabilitŕ anche tipografica;

• che, dunque, non č conveniente riportare

nella scrittura suoni che non siano di facile

articolazione reciproca per i parlanti, vecchi

ma soprattutto nuovi;

• che, stante la possibilitŕ di pronunciare tale

modello di riferimento secondo inflessioni

locali, come avviene nella generalitŕ delle

altre lingue, si rende utile, per orientare e

rassicurare chi non ha esempi né in famiglia

né nella comunitŕ, proporre una pronuncia

di riferimento relativa alla lingua modello;

• che i messaggi scritti raggiungono una

6, 7, 8, 9, 15) e chi mancu chie lu proponet ischit

bene cun bene ite cosa est: paret una cosa pro

inzenieris…; ma tenet sa pretesa de lu propňnnere

a totugantos sos Sardos coment’e limba normale,

cufundhindhe su bisonzu de un’ente chi

guvernat cun su bisonzu de sos Sardos de manizare

totu sa capatzidade de faedhare e duncas de

iscríere.

Pro custu primu bisonzu de sos Sardos si depet

pňdere impreare in donzi logu, in s’iscola, in sas

Comunas e ŕteros entes prúbbicos, in crésias, in

giornales e televisiones totu su sardu, postu chi

in sa limba nos depimus pňdere riconnňschere

chentza murrunzos totugantos e chi calesisiat

variedade de sardu est in prenu limba sarda,

ca tenet in manera unitŕria cun totu s’ŕteru sardu

totu sos piessignos chi distinghent sa limba sarda

de donzi ŕtera. Sas diferéssias fonéticas tra

sardu e sardu no faghent diferéssia de sinnificadu,

no faghent diferéssia de limba; ma paret, ca

est, un’isciolóriu mannu chi no si suportet chi

un’ŕteru niat e iscriat puru sa matessi perŕula in

manera pagu pagu diferente, comente est mania

e no órdine e ne cumbénia a chčrrere chi totugantos

siant de su matessi pesu, misura e colore.

Su chi deabberu serbit a sos Sardos est chi in

sardu nos chistionemus e iscriemus, chi

l’istudiemus, pro iscobčrrere chi in su nostru bi

est in prenu su sardu de sos ŕteros puru a su puntu

fintzas de l’agatare bellu e bonu che a su nostru

etotu, ma intantu lassendhe chi donzunu faedhet

e iscriat su sardu chi menzus connoschet e duncas

sarbendhe e avalorendhe in prenu totu sa capatzidade

sua de faedhare, chi cheret nŕrrere fintzas

a cumprčndhere bene cun bene totu s’ŕteru.

Custu etotu cheret nŕrrere fintzas chi sa limba

sarda de cras at a tčnnere prus pagas diferéssias

fonéticas, at a čssere a donzi modu rica de totu

su sardu, chentza pňnnere trobeas a neune ma

antzis faghindhe bogare a totugantos totu su sardu

chi tčnente. Ca sas limbas cŕmbiant che a sas

pessones, connoschíndhesi apare, e pro lomper

a una cosa goi no s’at a istentare mancu meda

comente podiat čssere in ŕteros tempos, postu

chi su sardu no est sa limba de chimbanta milliones

de cristianos e chi oe b’at médios chi nos

PCR Un’ortografia pro totu su sardu

p r o p o s t a s a p a r a g o n e 9

maggiore universalitŕ quanto piů, nel loro

aspetto grafico, sono coerenti, regolari, sistematici,

omogenei, sia nel tempo che nello

spazio;

CONSIDERANDO

• che, secolo dopo secolo, in passato, scrittori

e studiosi come l’Araolla, il Garipa, il

Madao, il Porru, lo Spano e altri, manifestando

l’esigenza di una lingua generale e alta,

hanno provato a superare l’ambito locale con

modelli sovralocali;

• che si vuole continuare quella tradizione,

svilupparla, completarla, con l’aiuto di tutti i

mezzi e strumenti che la moderna linguistica

ci consente, col conforto di esempi positivi

analoghi che hanno consentito a lingue

oppresse e frammentate di raggiungere

unitarietŕ, sviluppo, vigenza, ufficialitŕ piena;

STABILISCE

le indicazioni seguenti del modello di riferimento,

chiamato LIMBA SARDA UNIFICADA,

da considerare come matrice comune a

tutti per quanto riguarda la morfologia, la fonetica,

il lessico (patrimoniale e acquisito),

l’ortografia.

Ben sapendo che a tale sistema potranno

essere apportati emendamenti, migliorie,

aggiunte, aggiustamenti.

Per rendere maggiormente oggettive e

comprensibili le indicazioni, per ogni caso

preso in considerazione, si indica, quando

utile, la parola latina (o di altra lingua) presa

come base comune, quindi, in neretto, il

modello scritto di riferimento e in alfabeto

fonetico (AFI) la pronuncia consigliata. Per

ogni caso considerato, si daranno di seguito

anche altre parole ad esso riconducibili.

Per arrivare alla selezione del modello, si

č partiti dalla considerazione e analisi di tutti

gli esiti vivi della lingua, presenti nelle singole

varianti locali, senza nessuna esclusione.

faghent bídere e faedhare fintzas cun s’ŕteru cabu

de su mundhu in matessi mamentu. Chie andhat

a nŕrrere chi sas diferéssias tra sardu e sardu sunt

sa morte de sa limba nostra ca nachi no b’at unu

“standard” no naro chi cufundhet allu cun cibudha,

ma cufundhet allu e cibudha cun sa terra chi

dhus fait crčsciri ca no ponet in perunu contu

s’istória pulítica de sos Sardos.

Su sardu de sa (oe) R.A.S.

Pro un’ente chi amministrat totu sa Sardigna

est un’ŕteru contu.

In intrada, pro totu su chi depet lčzere, sa

R.A.S. depet connoscher e leare totugantu su sardu,

su tabbarchinu, su saligheresu, su tataresu e

cadhuresu ca Sardos o nessi in Sardigna sunt cussos

puru cun matessi dignidade, diritos e doveres.

In essida, a su contrŕriu, pro totu su chi est bisonzu

de iscríere, de sas lezes a sas líteras, depet

seberare una variedade de sardu, postu chi no

depet ne iscríere totugantu su sardu e ne iscríere

candho goi candho gai ma in manera parívile sempre

una matessi creze de sardu.

Cale sardu pro sa R.A.S? Tzertu no sa “Limba

Sarda Unificada” de sa PCR chi no currispondhet

cun pertzisione e seguresa a peruna variedade

istórica reale: est prus addata, a su contrŕriu,

própiu una de custas chi nessi s’ischit fintzas

ite est como etotu e no cras.

Intantu, calesisiat variedade de sardu est cussa

puru limba sarda in prenu, no li mancat nudha, e

pro cussu etotu est in cundissiones de nŕrrere e

significare totu, óbbrigat (e solu a iscríere) su personale

de sa R.A.S. chentza preubbire a neune

de impreare a preferu cussa; de seguru at a dčpere

collire cussa parte de su patrimóniu lessicale chi

sa zente de logu in logu at fatu nŕschere,

coment’est zustu chi fetat totu sa limba sarda; e

at a čssere una variedade de sardu chi at a cambiare

issa puru.

B’at una creze de sardu chi si podet prestare

menzus a čssere sa variedade de guvernu chentza

chi custu séberu fetat unu tortu e ne dannu a

neune, chentza chi mancu si depat cussiderare

Un’ortografia pro totu su sardu PCR

10 p r o p o s t a s a p a r a g o n e

2 MODALITŔ E CRITERI

Questi sono i criteri essenziali che hanno

guidato il nostro lavoro e le scelte proposte:

2.0.1 MODALITŔ

1 • Determinare il territorio linguistico. Il lavoro

di elaborazione dello standard ha riguardato

la lingua sarda, escluse, come indica

la legge 26/97, il sassarese, il gallurese,

l’algherese, il tabarchino.

2 • Raffrontare, per ciascun fenomeno preso

in considerazione, gli esiti presenti nelle

diverse aree del sardo.

3 • Prendere come base di riferimento per

ciascun fenomeno il latino, in modo da stabilire

con maggiore chiarezza distanze e

prossimitŕ da esso dei diversi esiti sardi.

4 • Privilegiare come bacino linguistico entro

cui operare le singole scelte per fenomeno,

i territori in cui si presentano le maggiori

coincidenze di risultati, es. quelli dove

avviene la caduta della - d- e - v- intervocalica,

pee/ pei, nie/ nii contro pede, nive;

sonorizzazione di K, P, T latini, es. lughe,

abe, cadena. In tal senso, sono privilegiate

le varianti meridionali, centro-occidentali e

settentrionali rispetto a quelle centro-orientali.

2.0.2 CRITERI

Nella scelta delle soluzioni per la linguamodello,

si č preferito:

5 • escludere i fonemi (e quindi i possibili

grafemi) che non siano di facile e reciproca

articolazione per coloro che parlano altre

varietŕ. Ossia, il parlante di una varietŕ A

non dovrŕ pretendere di scrivere un suo

fonema tipico che non sia pronunciabile da

un parlante della variante B, C, D, ecc.. e

viceversa. Se si escludono le difficoltŕ reciproche,

si elimineranno gran parte delle soluzioni

reciprocamente impraticabili.

ufitziale própiu ca totu sa limba sarda depet

tčnnere valore de limba ufitziale prúbbica?

Calesisiat su séberu no b’at duda chi at a tčnnere

unu valore distintu e prus mannu de s’ŕteru

sardu. Ma no si podet pessare a custu séberu

coment’e cosa de fŕghere a votos chi sighint a

marcare lŕcanas chentza cabu: su votu no est

ebbia unu métidu demogrŕticu in chistiones de

opinione, ma fintzas una prova de fortza chi no

sempre est sa resone. Pro cussu pesso chi depat

čssere una variedade de sardu cantu prus comuna,

cantu prus in gradu de pňnnere sardu cun sardu.

Custa variedade prus comuna est su sardu chi

faedhant totu sas bidhas de mesania de sa Sardigna,

tra Sarcidanu, Barbŕgia de Belví,

Mandrolisai, chi pagu contat cantos sunt ma faghent

sa essida de sos númenes in -e e su plurale

in -os a sa logudoresa/nuoresa (e custu in

s’iscritura andhat menzus pro sos logudoresos/

nuoresos e bene pro sos campidanesos puru ca

faghet nŕrrere in manera zusta sa vocale tónica

fintzas a chie est imparendhe), ma faghent a sa

campidanesa s’artículu is e sos pronúmenes de

tertza pessone cacuminalizendhe su sonu longu

de sa /l/ comente in manera distintiva faghet totu

su sardu: dhu, dha, dhos, dhas, dhi, dhis (log.

lu, la, los, las, li, lis). Pro custos piessignos e pro

ŕteros puru custa faedhada de mesania de sa Sardigna

ponet paris ‘prus’ sardu: no est zustu zustu

campidanesu e mancu zustu zustu logudoresu/

nuoresu, ma tenet prus de s’unu e prus de s’ŕteru.

E intantu bi est de como etotu, est perfetamente

limba sarda che a totu s’ŕteru e podet deabberu

unu cras batire a una unidade diferente e a donzi

modu prus manna fintzas si solu de apariéntzia,

ca at a cambiare cussa puru cun su chi ant a ischire

dare e fŕghere totu sos Sardos e totugantu

su sardu, ma chentz’ŕere segadu sas ancas a neune

e chentza iscórrios tra Sardos e Sardos.

Língua sarda iscrita comenti?

Custa est un’ŕtera chistione, est sa ‘ortografia’,

pertocat su comente si podet menzus iscríere sa

PCR Un’ortografia pro totu su sardu

p r o p o s t a s a p a r a g o n e 11

6 • rendere coerenti e sistematici con il resto

dei fenomeni alcuni casi che presentano

differenze parziali, per es. plurale meridionale

is a fronte dei singolari su, sa. La

differenziazione per genere e numero negli

articoli su, sa, sos, sas, con riferimento alla

analoga e speculare differenziazione nelle

desinenze dei sostantivi e aggettivi, -u, -a, -

os, -as, č sembrata preferibile anche per

ragioni didattiche.

7 • privilegiare la costanza morfologica delle

parole (nella loro parte iniziale, mediana

e finale), indipendentemente dalle modificazioni

fonosintattiche, numerosissime in sardo

come del resto in altre lingue.

8 • tener conto dei fattori etimologici, rifacendosi,

fondamentalmente alla comune

matrice latina (es. la -t finale della 3^ persona

singolare e plurale dei verbi), escludendo

i fenomeni che non siano comuni a tutte

le varianti (es. raddoppiamento di r- iniziale

con prostesi vocalica), per cui rosa e non

arrosa.

9 • adottare la soluzione piů comune o diffusa,

p. es. la caduta della -d- e -v- intervocaliche

(pee e non pede, nie e non nive), la

sonorizzazione di K, P, T latini (es. lughe,

abe, cadena), comuni alle varianti settentrionali,

centro-occidentali e meridionali ma

non a quelle centro-orientali): il passaggio a

[,] tz del fonema [T] in gran parte dei paesi

della Sardegna centro-orientale. La soluzione

tz, dunque, č stata preferita perché comune

alle varianti meridionali, es. putzu,

petza, pitzu, matza…, diversamente dai

settentrionali put(t)u, pet(t)a, pit(t)u,

mat(t)a

10 • adottare la soluzione “piena”, piů completa

(all’interno del complesso delle varietŕ

settentrionali e meridionali) rispetto all’etimologia

comune, p. es.: ogru [ +oV|u] (= it.

occhio) e non ogu [ +oVu]; ŕteru [ +ate|u] (= it.

altro) e non atru [ +at|u]; lavra [ +lav|a] (= it.

limba. Postu chi de iscritura in sardu bi ndh’at

de diferentes maneras ma chi no creo chi si depat

fŕghere ŕteru si no regulare s’iscritura connota,

mi paret netzessŕriu a pňnnere in craru carchi

príntzipiu de iscritura a manera de iscríere

totu sa limba sarda a una régula.

Printzípios

1. S’iscritura no est sa limba: b’at difatis chie

faedhat bene meda una limba e no est bonu a

iscríere una perŕula e b’at diferentes maneras de

iscríere sa matessi cosa e fintzas tantos alfabbetos.

Si no faghimus custu contu nos amus a fissare

a carchi manera de iscríere solu ca nos

piaghet e no ca est sa prus addata, gai comente

no amus a cumprčndhere mai chi su manizu

iscritu de sa limba no podet čssere che a su manizu

faedhadu, ca tenent dificurtades diferentes.

2. Una limba si depet iscríere abbaidendhe a

comente faghet cussa limba etotu, sa limba

sarda abbaidendhe a comente faghet su sardu.

Si no faghimus custu contu, imbetzes de agatare

sa régula in su sardu e in nois etotu amus

a chircare o s’etimologia (coment’e chi s’iscritura

siat cosa de glotňlogos) o carchi ŕtera limba

(pretenindhe chi pro iscrier bene sa nostra si

connoscant sas ŕteras), comente a nŕrrere chi si

chircat sa régula fora de su sardu.

Inoghe tocat a pňnnere in contu chi semus alfabbetizados

in italianu e chi cumbenit a nos serbire

de custa alfabbetizatzione, ma chentza cufúndhere

sas duas limbas: s’italianu si depet imparare e

iscríere che italianu, su sardu che sardu. E gai,

si no est zustu a istesiare de s’italianu solu pro

no iscríere che a s’italianu, no est mancu zustu a

iscríere che a s’italianu fintzas su chi in sardu no

andhat bene.

3. S’iscritura depet čssere pertzisa, ma ordinŕria

e no fonética. Si no faghimus custu contu

nos cundennamus a iscríere una matessi perŕula

candho de una manera e candho de un’ŕtera pro

rapresentare cun assoluta pertzisione sa limba

faedhada, ca in sardu in lŕcanas de sa perŕula (in

comintzu o in agabbu) b’at fonemas chi mudant

sonu segundhu comente agatant innantis o apustis

ŕteras cussonantes o vocales. In prus, s’iscriUn’ortografia

pro totu su sardu PCR

12 p r o p o s t a s a p a r a g o n e

labbro) e non lara [ +la|a], nei primi due casi

privilegiando una soluzione settentrionale,

nell’ultimo una soluzione sostanzialmente

meridionale.

Analogamente si č optato per azis, sezis,

ecc., in cui, con la caduta della - z- si ottiene

la forma meridionale ais, seis, ecc.; per

amus, semus, ecc., in cui, con la caduta

della -m- intervocalica, si ottiene la forma

meridionale aus, seus, ecc.

11 • evitare le metatesi, p es.: martzu [

+ma|,u], (= it. marzo) e non mratzu [ +m|a,u],

12 • evitare le assimilazioni, p.es.: ortu [

+o|tu] (= it. orto) e non ot(t)u [ +otu]

13 • ridurre articoli, verbi e avverbi alle parti

minime costitutive, separando la preposizione

dall’articolo, a su, de su, ecc.; le particelle

enclitiche dal verbo, nara.bi.lu,

zughide.bi.nche.lu; la preposizione dall’avverbio,

a pustis, a foras, in antis...

14 • privilegiare quanto piů possibile la regolaritŕ

paradigmatica nei verbi, per favorire

un migliore apprendimento, es. l’adozione

generalizzata del gerundio in -ende in

tutte le coniugazioni, - are, - er, - ire: la desinenza

in - ia di tutti gli imperfetti dell’indicativo.

15 • preservare alcuni caratteri distintivi tipici

del sardo, es.:

limba e non lingua: ecc.

chena (= it. cena) e non cena, col mantenimento

della consonante occlusiva velare

sorda all’inizio di parola e sonora in posizione

mediana, come in lughe,

iscola e non scola, etc., con il mantenimento

della i prostetica, giŕ presente nel latino

di una certa epoca, generale nelle varianti

sarde settentrionali, centrali e anche

in alcune delle varianti meridionali.

tura fonética rispondhet a unu bisonzu iscientíficu

de pertzisione assoluta, faghet contu de fonemas

de ŕteras limbas puru e los depet inditare totugantos

cun sinnu distintu; mentres chi semus chistionendhe

de sa limba sarda e pro la pňdere iscríere

pro su bisonzu ordinŕriu.

4. Sos sinnos grŕficos o líteras serbint a distínghere

e no a cufúndhere sos sonos. Si no

faghimus custu contu, matessi fonema matessi

grafema, nos amus a cundennare a iscríere in

manera cufusa ponindhe intro de perŕula su matessi

grafema pro sonos diferentes.

5. S’iscritura depet čssere parívile in totu su sardu,

sa prus pagu difítzile, sa prus económica.

Pro cussu, si unu sonu bi est in totu o in bona

parte de su sardu, proite a l’iscríere cun grafema

diferente de unu logu a s’ŕteru? E si unu grafema

no distinghet nudha, a ite a l’iscríere? B’at

sonos chi sunt de carchi o de pagas bidhas, ma

chi cussas bidhas etotu ischint fŕghere che a totu

sos Sardos e ischint riconnňschere: a ite a pňnnere

in mesu un’ŕteru grafema puru chi no serbit

mancu a chie faghet cussu sonu?

Sos critérios de sa PCR rispondhent in parte a

custos printzípios, ma in bona parte rispondhent

a unu «modello di riferimento chiamato LIMBA

SARDA UNIFICADA» chi in base a un’idea

arbitrŕria de limba “standard” leat su sardu a

séberu, custu ei ma cudhu nono, custu est bonu

ma cudhu nono. Sa PCR no leat totu sa limba,

ma la faghet in chiliru pro che ndhe chirriare una

parte, mescamente sa faedhada campidanesa ma

no solu cussa, comente si podet menzus bídere

cun sa proposta ortogrŕfica.

A/c. su sinnificadu de custas incurtziaduras: agt. = agetivu,

art. = artículu, camp. = campidanesu, a sa campidanesa,

cong. = congiuntzione, etm. = etimologia, itl. = italianu, log.

= logudoresu, a sa logudoresa, ltn. = latinu, nf. = númene

fémina, nm. = númene mascru, pl. = plurale, prep. = prepositzione,

pron. = pronúmene, pps. = partitzípiu passadu, sing.

= singulare, var. = variante;

su grŕficu

inditat elementos de annúnghere

in prus de cussos propostos de sa

PCR.

+ :

PCR Un’ortografia pro totu su sardu

p r o p o s t a s a p a r a g o n e 13

Fonética

Vocales

De vocales ndhe iscrimus chimbe ca parent gai:

/a/, /e/, /i/, /o/ e /u/, ma mentres chi sa /a/ est

sempre abberta e /i/ e /u/ serradas, sa /e/ e sa /o/

las namus a bortas abbertas (/č/ [Ó], /ň/ [O]) e a

bortas serradas (/é/ [e], /ó/ [o]) cufromma a sa

‘leze’ de sa metafonesi chi régulat totu sa limba

sarda e gai si narat: béni! ma bčne, béllu ma bčllos,

témpus ma tčmpos (tčmpus pl. a sa campidanesa),

órtu, ma ňrtos (e ňrtus pl. a sa camp.), cótu

ma cňta, orétu ma orčta, bólidu ma bňllere (bňlliri

a sa camp.), fémina ma bčnnere (bčnniri a sa

camp.). In prŕtiga, in totu su sardu si narant sete

vocales fintzas si sa diferéssia si paret candho /e/

e /o/ sunt tónicas ue podent fŕghere fintzas diferéssia

de sinnificadu (as. óru tretu o logu e ňru/

log. ňro metallu, scéti prep. e avb. e scčti/scčte

parte de sa farina).

Duncas tenimus /a/, /č/, /é/, /ň/, /ó/, /i/, /u/.

Sa PCR ammitit solu perŕulas chi agabbant cun

/e/ e /o/ «vocali etimologiche» (cosa de connoschidores

glotňlogos) e duncas foras totu sas matessi

perŕulas a sa campidanesa.

(a/c. Sa metafonesi narat chi sa /e/ e sa /o/ tónicas

sunt abbertas si addainanti, a destra in sa perŕula de

unu e duos postos, zughent una vocale /e/ o /o/ etotu o

abberta sempre, sa /a/, ma sunt serradas si zughent

una /i/ o /u/ própiu serrada. Gai, /e/ e /o/ sunt abbertas

in: pčrra, sčrra, tňrra, fňrra, bčrre, bčne, tčmpos, ňro,

ňrtos, sňrre, bčnnere, pňnnere e fintzas in: bčni,

bčnniri, pňnniri, ňru/ňrus, ňrtus cun /i/ e /u/ falsas

serradas, chi difatis sunt /e/ e /o/ a sa log.; sunt

serradas in: fénu, trénu, órtu, pórtu, nébida, pósidu,

arróscidu, lómberu, génneru/zénneru, séberu).

Atzentu grŕficu

Si sunt nessi cun duas vocales, namus sas perŕulas

cun sa vocale tónica chi s’intendhet prus de

sas ŕteras e distinghet sa perŕula de donzi ŕtera

fintzas guale in totu su restu. Comente semus

pertzisos faedhendhe si faedhamus bene, tocat a

čssere pertzisos iscrindhe puru, ca cun s’iscritura

pertzisa podimus lčzere menzus e duncas podet

4 Fonetica

4.1 Vocali

a, e, i, o, u

Si scrivono sempre e e o le rispettive vocali

etimologiche atone di sillaba finale anche se

pronunciate rispettivamente i e u:

CANE(M) > cane, HOMINE(M) > ňmine,

CANTO > canto, SERO > sero

Un’ortografia pro totu su sardu PCR

14 p r o p o s t a s a p a r a g o n e

cumprčndhere bene chie lezet e chie iscúrtada.

Mescamente si sunt perŕulas chi no si connoschent,

a bortas no s’ischit cale est sa vocale

tónica e comente si narat sa perŕula; tandho su

médiu est de marcare sa vocale tónica

iscríndheli puru un’atzentu subra.

Dimandha: Cussideradu chi in sa prŕtiga de

iscritura connota ponent s’atzentu ma chentza

régula frimma e segura, iscríere o nono s’atzentu

e in cale vocale de sa perŕula? B’at unu

médiu tra su totu e su nudha?

Si osservat chi unu bonu 85% de sas perŕulas

in sardu si narant cun sa vocale tónica in

postu 2 (contendhe de destra a manca). Custu

cheret nŕrrere: a) chi pro su prus nos ispetamus

de intčndhere s’atzentu in cussa vocale e creimus

de lčzere bene lezíndhelu puru in cussa; b) chi

tiat čssere abberu tropu a iscríere, mescamente a

manu, s’atzentu in s’85% de totu sas perŕulas.

Tandho bastat a iscríere s’atzentu petzi candho

sa vocale tónica no resurtat in postu duos: in

voc. 1 (ajó, perň, cucú, arrú, cumň, s’incrŕs,

piús), in voc. 3 (ŕbbile, ŕnima, bčnnere, bňlliri,

cruŕngiu, dépidu, fémina, lómpidu, médiu,

mínimu, óbiga, pŕsidu, pudésciu, sŕssula, séighi,

tŕsuru, úrbidu) e (raru) in voc. 4. Goi, sas perŕulas

de iscríere cun atzentu sunt pagas e mescamente

si inditat sa manera segura de lezer bene

fintzas sas perŕulas chentza s’atzentu iscritu, fintzas

si chie lezet mancu las connňschede.

Sa PCR, duncas, andhat bene in sa segundha

parte de su chi proponet. Pro čssere cosa prus

fŕtzile e segura cheret pertzisadu de contare de

destra a manca in sa perŕula no sas síllabbas ma

sas vocales pro ischire in cale marcare s’atzentu.

In custu sa PCR no daet inditu e in prus ponet

(pro ŕteras chistiones) perŕulas cun sa tónica in

postu 3 ma iscritas chentza s’atzentu: si bi agatat

«fruschiu, teula, baina, sartaine, taula, triulas,

isballiu, inghiriu, cambiu, mediu, propiu, doighi,

treighi, bindighi, seighi, ainu, acueu, sanguineu»

contrariamente a sa régula de 3.12, chi si content

sas vocales o sas síllabbas; ma iscriet «azomŕi,

traětu, beneětu, zeůnu, ecuěnu» pesso in fadhina.

E proite, puru, sa PCR proponet s’atzentu

grŕficu solu de vocale abberta /`/? Est una pro-

3.12 Accentazione

L’accento grafico č segnato con l’accento

grave (`). Si segna nelle parole tronche e in

quelle sdrucciole.

PCR Un’ortografia pro totu su sardu

p r o p o s t a s a p a r a g o n e 15

posta assurda ca sa limba no est gai: solu sa /a/

est sempre abberta, ma /e/ e /o/ a bortas sunt

abbertas e a bortas serradas e depíndhelas marcare

cun atzentu sa PCR daet un’inditu irballadu

pro totu su sardu. Inditu tantu prus grave si

avaloramus totu sa limba ca sa diferéssia de abbertura

a bortas faghet fintzas diferéssia de sinnificadu:

arrňsciu no est arrósciu, arrennčsciu

no est arrennésciu, pro fagher solu carchi

esémpiu.

Pro cussu tocat a nos abbituare a pňnnere s’atzentu

grŕficu cun pertzisione (lu faghent in ŕteras

limbas!), zustu de abbertura puru rispetendhe su

chi sa limba sarda este. No si podet dare inditos

irballados e ne un’imparu a s’afaiu.

Inoghe puru, s’idea de sa PCR paret de no fagher

contu de sa faedhada campidanesa ca

s’inditu irballadu pro totu su sardu est peus puru

pro su campidanesu. In custu, difatis, si sa vocale

tónica /e/ e /o/ zughent ifatu (a destra comente

si lčzede) una vocale chi paret serrada chentza

čssere, /i/ o /u/ (ue sa faedhada log. imbetzes

muntenet /e/ e /o/), sa vocale tónica tiat pŕrrere

de fŕghere farta in sa régula de sa metafonesi, e

gai no est ca si narat che in totu su sardu. Duncas

a sa campidanesa iscrindhe tocat de distínghere

perŕulas chi tiant parrer, ma no sunt, guales: ňru

(log. oro) de óru (oru etotu in totu su sardu), scčti

(scete in ŕteru sardu) de scéti e gai ŕteras de distingher

mescamente ponindhe paris totu su sardu.

Sa sola manera de esser pertzisos in custu est

a pňnnere sas pagas perŕulas chi parent de

fartare a sa metafonesi cun atzentu grŕficu fintzas

si in postu 2.

Perŕulas truncadas

Bi at perŕulas truncadas, che in italianu cittŕ,

virtů”, chi medas iscrient cun su sinnale de sa

elisione (s’apňstrofu) chi no narat nudha de s’abbertura

de sa vocale tónica ue si truncat sa perŕula.

Ponindhe s’atzentu grŕficu, menzus, si inditat

truncadura e abbertura de sa vocale tónica chi

podet fagher diferéssia de sinnificadu puru: su

vocativu (e in totu su sardu lu faghimus meda)

Pepé est Pepedhu, ma Pepč est Pepčdha, Nanné

est Nannedhu, ma Nannč est Nannedha! E fin-

(Sa PCR, in p.zine 9, puntu 3.1 Alfabe- Alfabet

t o de sa parte intitulada 3 ORTOGRA- ORTOGRAF

F I A A, de sas vocales annunghet: «a [a]

come in italiano e spagnolo», «e [Ó, e]

non si segna la differenza aperta/chiusa

», «i [i] come in italiano e spagnolo»,

«o [O, o] non si segna la differenza aperta/

chiusa», «u [u] come in italiano e spagnolo

».

Comente si podet b.dere intro de sas

par.ntisi cuadras, cun sistema AFI

sinnalat chi bi at duas crezes de /e/ e de

/o/, ma avertet chi Ňnon si segna la differenza

Ó.

Proite? Misteru. De seguru no pro Źssere

pertzisos).

(a./c.: Custas per.ulas sunt de impreu normale

e comunu, ma sa PCR no narat nudha

chi dhas pertochet, fossis ca ammitit per

.ulas de una e assolutamente .nica forma.

B.dere su puntu 3.2)

Un’ortografia pro totu su sardu PCR

16 p r o p o s t a s a p a r a g o n e

tzas chentza custa diferéssia, paret menzus a iscríere

fŕ, g