DIARIU
Sotziu pro s'identidade |
|
DIARIUlimba PCR Un’ortografia pro totu su sardup r o p o s t a s a p a r a g o n e 1PRESENTAZIONE A distanza di poco piů di vent’anni (1978) dalla proposta di legge di iniziativa popolare per l’introduzione in Sardegna del bilinguismo e il riconoscimento dei diritti di tutela garantiti dall’art. 6 della Costituzione della Repubblica Italiana, di un decennio (1992) dalla Carta europea delle lingue regionali o minoritarie, di quattro anni (1997) dalla legge regionale sarda n. 26, di due anni (1999) dalla legge della Repubblica italiana n. 482, sono piů attuali che mai le prospettive di ufficializzazione della lingua sarda e di un suo uso ampio da parte delle istituzioni pubbliche e private. L’uso ufficiale e formale del sardo č in grado di assicurarne nuova forza e presenza, al pari delle altre di ambito statale e internazionale. La nostra lingua sarda, perché abbia la possibilitŕ di svolgere appieno le funzioni che competono a una lingua ufficiale, ossia ampia circolaritŕ per messaggi orali e scritti di qualsiasi natura, nonché certezza, coerenza, univocitŕ, efficacia, forza, diffusione, in una parola “equipollenza” con le altre lingue, non puň fare a meno di avere norme certe, universali e condivise. Norme che costituiscano punto di riferimento unico e sovralocale per qualsiasi utilizzatore sardo o esterno. Ecco perché, dunque, con tempestivitŕ rispetto alle nuove esigenze d’uso del sardo derivategli dal nuovo quadro giuridico e in risposta al desiderio di molti sardi di proiettare il sardo verso il futuro, giŕ dal 29.12.1998, la Giunta Regionale ha provveduto a stipulare una convenzione, conferen- Poita? De candu s’agatat iscritura s’agatant sa prŕtiga de s’iscritura e sa chistioni de comenti iscriri. E difatis chini at tentu de iscriri at sempri iscritu e no sempri a sa própiu manera de un’ŕteru o de un’ŕteru tempus e si agatant diferentis genias de iscritura e de alfabbetus puru. Fintzas in sa língua sarda podeus agatai diferentis maneras de iscriri is própius fuedhus e is própius fonemas in autoris diferentis de unu própiu tempus e in tempus diferentis e si preguntaus comenti si depit iscriri, ca seus in s’idea de iscriri totu e totus a una régula, de tčnniri totus su própiu inditu e imparu e duncas de agatai fintzas prus fŕcili e precisu a lígiri e iscriri sa língua nostra a prus de su torracontu pro ŕteru puru. Custas chistionis sunt aici ca – e tocat chi siat craru una borta pro sempri e pro totus – língua e iscritura sunt duas cosas diferentis. Sa língua est su chi esti, e si dhoi ndh’at est bella e bona, chi siat isceti fuedhada o fintzas iscrita; ma s’iscritura est un’imbentu, una manera de rapresentai sa língua cun sinnus imbentaus chi totu su chi depint fai est de rapresentai sa língua cun precisioni, totu de una manera, fŕcili e segura, de pňdiri cumprčndiri bčni sa própiu cosa chini iscrít e chini dha lígidi. E si est abberus – e donniunu dhu podit averguai – chi sa língua sarda fait cambiamentus fintzas de una bidha a s’ŕtera (ma is istudiosus podint assigurai chi in calisiollat língua dhoi at cambiamentus fintzas in sa língua de una matessi famíglia), est ateretanti abberus chi totu su chiindivíduat e distínguit sa língua sarda est unitŕriu in totu su sardu , su chi fait significausi manígiat cufromma a is própias e únicas régulas in totu su sardu. Un’ortografia pro totu su sardu PCR2 p r o p o s t a s a p a r a g o n edo un incarico tecnico-scientifico in materia di linguistica sarda, in riferimento alle finalitŕ della LR n. 26/1997, essenzialmente per elaborare un’ipotesi di normalizzazione ortografica e un progetto di unificazione linguistica 1.La Commissione Gli esperti, sfruttando la possibilitŕ concessa dalla Convenzione 2 stessa (“elaborare epresentare, anche in equipe con altri esperti convenzionati”), a partire dal 10 giugno 1999 fino al 28 febbraio 2001, si sono riuniti per 21 volte, costituendo di fatto una Commissione, con l’impegno di raggiungere, dopo dibattito ampio ed esaustivo, un accordo unanime circa le finalitŕ proposte dalla Convenzione. Gli esperti convenzionati sono studiosi di lingua sarda e linguisti di provenienza universitaria, scelti per le loro conoscenze, per la notorietŕ dei loro studi in materia di lingua sarda e di pianificazione linguistica. Per la sua stessa composizione, rappresentativa di diverse scuole di pensiero in relazione alle finalitŕ da raggiungere, e per il suo operare senza pregiudiziali o condizionamenti, in piena indipendenza di elaborazione e giudizio, la Commissione č ampiamente rappresentativa e autorevole. Partendo da ipotesi diverse, testimoniate anche dagli interventi orali e scritti nel corso delle numerose riunioni e dalle singole proposte presentate, la Commissione č giunta alla proposta conclusiva che qui presentiamo. Come č naturale in una opera di tale importanza e delicatezza, articolati e complessi sono stati i percorsi compiuti. Nei casi 1. “elaborare e presentare, anche in equipe con altri esperti convenzionati,entro i termini per ciascuno indicati: - una ipotesi di normalizzazione ortografica della lingua sarda, entro tre mesi dalla decorrenza della presente; - un progetto, anche se non esaustivo di unificazione linguistica ad esclusivo uso dell’Assessorato [della PI] entro cinque mesi dalla decorrenza della presente; - uno studio tecnico-scientifico circa l’applicabilitŕ operativa, sotto il profilo culturale, di procedure ed azioni tendenti al raggiungimento degli obiettivi e delle finalitŕ della legge in riferimento alla propria materia, in vista soprattutto del piano triennale previsto dalla medesima, entro la fine della decorrenza della presente convenzione” (dalla Convenzione). 2. Prima convenzione n. 59/117 del 29-12-1998 . Seconda convenzionen.52/105 del 28-12-1999. Dónnia língua, sa língua sarda puru, est pro definitzioni una capassidadi ispratzia inter totus is chi dha fuedhant e fintzas chen’e custu, fintzas candu una língua dha fuedhat unu cristianu isceti, tenit e fait cambiamentus ca sa língua est capassidadi, abbilesa, de chini fuedhat e no un’ispétzia de cosa eterna e firma che a s’eternidadi: sa língua est istória. Ma si una língua si distínguit de un’ŕtera, si sa língua sarda est língua, diferenti de calisiollat ŕtera (in totu su chi est diferenti!), intzandus est unitŕria. E marranu si unu isceti de is istudiosus de sa língua sarda est in gradu de nŕrriri su contrŕriu pro totu su chi fait significau e distínguit su sardu! Pro cussu no tenit sensu a fuedhai de “unificare” sa língua! Cun is fuedhus “unificare la lingua” chini dhus manígiat bollit nŕrriri ŕteru, cunfundendi cosas diferentis. Intzandus, mentris chi crescit su bisóngiu de una língua sarda chi siat no isceti abbilesa de fuedhai e iscriri totus is Sardus e dónnia cosa, ma fintzas coment’e argumentu de istúdiu e aina ordinŕria de chini guvernat sa Sardigna, tres dificurtadis si presentant e rechedint de agatai unu rimédiu ca in calicuna manera totus punnaus a una unidadi nostra de Sardus giusta enecessŕria , chi est sa cosa chi s’ammancat machi no est una chistioni de língua: a) eus connotu e connosceus iscrituras o ‘ortografias’ diferentis, b) seus alfabbetizaus in ŕtera língua, c) no eus tentu e no teneus un’iscola e una prŕtiga chi apant iscioberau e manigiau in totu sa Sardigna unu sardu uficiali chi si siat arricau cun totu su sardu ma fintzas distintu de sa cumpartidura dialetali a su puntu de donai s’idea de língua ‘unitŕria’ comenti dha tenint, pro nŕrriri, is Italianus. Aici, comenti pro totu su chi pertocat su guvernu de sa Sardigna seus abarraus a tallus, sa língua puru est abarrada a dialetus. In pagus fuedhus, postu chi no tenit sensu perunu a unificai sa língua (e sa R.A.S. at prubbicau fintzas sa proposta ortogrŕfica cun su títulu “Limba Sarda Unificada”), ma tenit sensu a fuedhai e iscriri pro dónnia cosa sa língua nostra e teneus bisóngiu de unificai sa prŕtiga de iscritura o ortografia, custas sunt is preguntas chi tocat PCR Un’ortografia pro totu su sardup r o p o s t a s a p a r a g o n e 3di piů difficile soluzione, si č lasciata libertŕ d’uso in via sperimentale. Qualche caso dubbio e alcuni fenomeni non presi in considerazione non sono stati avviati a conclusione ma lasciati a un’eventuale esame successivo da parte degli esperti che fossero, in futuro, chiamati a perfezionare il lavoro qui presentato. La Norma della “Limba Sarda Unificada (LSU)” La Norma elaborata puň essere liberamente usata da chiunque, principalmente dalle Amministrazioni pubbliche e private, ma anche dalle imprese di ogni tipo, dalle associazioni, dagli organi di informazione, dalle scuole, dalle societŕ telematiche e informatiche, ecc. L’Assessorato della Pubblica Istruzione si impegna a presentare al pubblico le ragioni e le singole norme della LSU, perchč se ne faccia una vasta sperimentazione e uso, anche per poter apportare, a ragion veduta, eventuali modifiche o integrazioni. La LSU č una lingua di riferimento, una lingua modello, basata sulla analisi delle varianti locali del sardo, sulla classificazione dei fenomeni essenziali (per i quali si riscontrano differenze fonetiche e morfologiche) e, infine, sulla selezione (all’interno dei singoli esiti reali e locali), caso per caso, di un modello ampiamente rappresentativo e compatibile con il complesso delle varietŕ locali. Nella selezione del modello, č stato preso in esame tutto il sardo nel suo complesso, senza stabilire confini o preferenze. Ogni variante e ogni fenomeno fonetico diverso dagli altri č stato considerato con attenzione, in vista della scelta del modello. La decisione č avvenuta in base a criteri e modalitŕ che sono espressi con chiarezza nelle Norme. Il risultato č una lingua naturale “elaborata” tramite correttivi e compensazioni, “mediata” attraverso la ricerca della massima coerenza e ampiezza d’uso, piů sistematica ri depňnniri in contu: Língua sarda iscrita comenti?Cali varianti de sardu pro sa R.A.S.? Sa lei 26/1997 de sa Regioni at postu alas a custas chistionis e cun sa Cummissioni incarrigada apostadamenti at bogau a pillu una proposta de “Limba Sarda Unificada” (de immoi a innantis dha naraus PCR, proposta de sa Commissioni regionali) chi pertocat is duas preguntas e chi assentu innňi in sa parti destra de is pŕginis de custu trabballu Propostas a paragone.Custa PCR est primedotu de carculai e pigai in bonu pro su solu fatu chi dh’anti fata e dhoi est, ca est un’inditu apitzus de su cali si podit arrexonai cun precisioni pro totu su chi parit de andai bčni e totu su chi parit o est de cambiai. Ma at connotu discussionis e iscórrius tra Cummissŕrius – cosa normali e bona puru – a su puntu perň chi no totus is Cummissŕrius dh’ant aprovada; pruscatotu, at fatu fintzas nŕsciri certus e ponit avolotus gravis intr’e Sardus e Sardus e in custu is bonus óminis de sa Cummissioni s’ant pigau una responsabbilidadi manna e gravi pro sa risposta a sa de duas preguntas ca pratigamenti pratzit sa língua sarda (e is Sardus) in duas castas de valori (“illustre” una ma no s’ŕtera) chen’e fai diferéntzia tra bisóngiu de s’Amministratzioni política e bisóngiu generali de is Sardus e parit una genia de decŕlugu, o de catechísimu de ŕterus tempus, pro su chi pertocat s’ortografia, cun difetus a dónnia modu de currčgiri. Sa PCR depit čssiri presentada e cunsiderada nudh’ŕteru si no una proposta, de importu mannu certamenti, ma isceti una proposta, cunsiderada pro totu su chi andat bčni e pro totu su chi andat o podit andai mali e currégia in totu su chi no andat bčni, ponendi in contu su chi ŕterus puru, istudiosus e iscritoris de dónnia parti de sa Sardigna, agatant de nŕrriri. Ma est perigulosu chi sa PCR siat presentada e pruscatotu, sentz’e fai atentzioni a comenti fait su sardu, pigada che beridadi assoluta, norma, lei, e potzat fintzas fai prus dannu chi no profetu. Fintzas si totu su chi si fait podit serbiri, in chistionis de aici fiat prus necessŕriu no chi una Cummissioni essit trabballau comenti trabballant is Cummissionis (cun tempus curtzus e ispesas Un’ortografia pro totu su sardu PCR4 p r o p o s t a s a p a r a g o n espetto alla tradizione letteraria e alle singole varianti locali, piů irregolari. La LSU si presenta quindi come una lingua sovraordinata, rappresentativa delle varianti locali, che comunque continuano a svolgere appieno il loro ruolo di strumenti di comunicazione locali e comunitari. La LSU convive con esse ma si candida ad essere un sistema di comunicazione di uso piů ampio e generale, la lingua per gli usi formali, nell’amministrazione, nella radio e tv, nei quotidiani, nei periodici e nell’editoria, nella scuola, nel commercio nel turismo, nell’economia. La LSU č quindi una lingua sovralocale, uno strumento di comunicazione che fa da “tetto” alle singole varianti locali; non č lingua “esclusiva” ma “complementare” rispetto ad esse. Solo se noi sapremo superare i localismi di ogni tipo, ci renderemo conto, infine, che la LSU puň essere davvero la lingua piů ampiamente rappresentativa di tutti i Sardi. La LSU puň essere pronunciata, da chi la apprende per la prima volta e non ha una variante locale di riferimento o appartenenza, secondo una pronuncia tipo, indicata nella prima parte delle Norme, a lato di ciascun fenomeno preso in considerazione. Per chi invece parla il sardo correntemente, la LSU puň essere resa secondo la pronuncia della variante locale di appartenenza. Nelle Norme sono contenuti anche i criteri per il trattamento del lessico generale e settoriale e indicazioni circa l’ampliamento e ammodernamento della lingua sarda, unica garanzia e forza per il suo sviluppo futuro. Sviluppo della LSU e sua diffusione Per il perfezionamento, gli eventuali aggiustamenti e sviluppi della LSU, e quindi la sua diffusione, presenza e affermazione in ogni ambito e uso, si rende necessario, come previsto dalla Regione e proposto dall’Osservatorio della lingua e della Cultura della Sardegna, dare applicabilitŕ operativa e con mannas),ma chi si fessint fissaus is puntus precisus de chistionai e cuncordai donendi a is chi teniant propostas de fai – o fintzas a istudiaus coment’e is chi fiant in custa cummissioni etotu – sa manera de cunfrontai apustis is propostas totus impari puntu pro puntu. Custa fiat s’idea mia chi su 1988 apu mandau a sa Sotziedade pro sa Limba Sarda in Núoro(Presidenti Prof. Pittau, Segretŕriu D. Corrŕine). Cosa mai mancu posta in cŕrculu, creu, fortzis fintzas ca dhoi at genti chi tenit opinionis, e bonu chi ndi tengat, ma no dhas pigat coment’e opinionis. Is beridadis funti beridadis, e tocat a dhas circai e isciri castiai, ma is opinionis funti opinionis e tocat a biri calis andant mellus e calis peus. E, pro su chi pertocat sa língua sarda, innantis de dónni’ŕtera cosa tocat a biri e pňnniri in contu su chi su sardu est e comenti fait, tocat a biri sa beridadi chi est in is cosas, fatu contu chi su meri de sa língua sarda no est nisciunus si no is Sardus chi dha fuedhant bčni e podint fai de régula puru, fintzas si su bisóngiu e is dificurtadis de s’iscritura no sunt giustu giustu is própias de su fuedhai. Pro cantu pertocat is opinionis si podit sempri circai de cumprčndiri e cunsiderai ita podit andai bčni o ita mellus chen’e pretesas de portai sa beridadi in buciaca, nisciunus, fintzas si est de cumprendi chi un’opinioni podit tčnniri prus autoridadi de un’ŕtera isceti ca chini dha bogat a campu tenit prus cumpeténtzias. Ma no pro cussu un’opinioni est giusta chen’e farta, ca fintzas sa genti cumpetenti podit fadhiri segundu is contus chi fŕidi. Sigomenti mi seu inténdiu in doveri de fai una proposta aparagonada cun cussa de sa Cummissioni, no tenendi incŕrrigus e ni patentis mi tocat de nŕrriri poita e comenti mi pongu in mesu. Intanti in sardu fuedhu de sempri ca est sa língua mia naturali, ma est fintzas sa língua de s’istúdiu a cumentzai de su 1971 e in sardu de cussu’annu a immoi ap’iscritu su chi apu tentu de iscriri, de is poesias a is cumítzius, trasmissionis (21) de istória in un’arrŕdiu locali, letzionis de língua sarda, calicun’ňpera de literadura in prosa, un’istúdiu (chen’e acabbai) PCR Un’ortografia pro totu su sardup r o p o s t a s a p a r a g o n e 5tinuitŕ all’opera compiuta dalla Commissione degli esperti, attraverso una istituzione specifica: l’ Istitutu de sa Limba Sarda. on. Pasquale Onida Assessore della Pubblica Istruzione Regione Autonoma della Sardegna apitzus de s’iscola italiana in Sardigna, artículus pro giornali e, pruscatotu, dh’apu fuedhada sempri e cun totus in calisiollat logu e ocasioni in Sardigna, fuedhada e iscrita a sa ‘logudoresa’ e a sa ‘campidanesa’ ca, nŕscidu e fatu mannu in Illorai, bivu e trabballu in su Sulcis e no mi potzu nŕrriri sardu ni de una bidha e ni de una zona. E de tali data etotu mi seu interessau de sa manera de iscriri e pro cussu a manu a manu chi nd’apu agatau apu arregortu is propostas de iscritura. De custas depu nŕrriri chi mai (foras sa PCR) afrontant totus is chistionis de s’iscritura de su sardu, chini nd’at fatu at fuedhau isceti de unas cantu cosas e pruscatotu dh’at fatu (e ancora ndi faint!) coment’e una lista de “si fait aici”, “no si fait aici” ma chen’e provai a biri su poita: parint opinionis postas a régula coment’e decŕlugu, a su postu de bogai is régulas de sa língua etotu. No s’agatat un’istúdiu iscientíficu chi nerit, e pruscatotu potzat nŕrriri, chi sa língua sarda est si no una isceti, e pro cussu custa beridadi etotu – chi donniunu podit averguai candu e comenti bollit – apu postu a fundamentu de su Ditzionŕriude sa limba e de sa cultura sarda (Condaghes,Castedhu 2000; www.ditzionariu.org) ma cuns’istúdiu e cun su trabballu pro fai cust’ňpera apu in tréixi annus circau e connotu a s’atenta totu su sardu chi apu pótziu acabidai, arregollendi e istudiendi ňperas de genia iscientífica apitzus de su sardu e ňperas de literadura chi a su presenti sunt prus de 490 de totu su sardu. Fintzas pro cussu apu pótziu biri totus is chistionis e dificurtadis e maneras de su iscriri su sardu (pruscatotu in is ňperas de literadura) e de chini at iscritu in sardu e apu arregortu totu su chi apu pótzidu osservai; e fintzas pro cussu apu pótzidu cuncordai su Ditzionŕriu aundi apu iscetiregularizau s’ortografia connota sentz’e imbentai e ni fuliai nudha. Cun custu no bollu nŕrriri chi pro dónnia mínimu piessignu apu agatau su mellus médiu, e giustu ca de beridadi in buciaca no ndi portu seu sempri dispostu a distínguiri e a riconnňsciri su chi sa língua sarda est e comenti fŕidi – chi est sa cosa chi tocat de aguantai firma, postu chi s’iscritura depit arrispetai sa lín Un’ortografiapro totu su sardu PCR6 p r o p o s t a s a p a r a g o n egua –, e fintzas a cunsiderai opinioni su chi est un’opinione mancai mia. Mi dispraxit a dónnia modu de dčpiri fai custa proposta mia a s’apretu, in sa necessidadi de currčgiri cosas chi sunt de cunsiderai nudh’ŕteru si no fartas, sbŕglius, in sa PCR, ca parit chi sia fendi una cosa contras a calicunu o a calicuna cosa: a mimi no praxit sa guerra e no giogu a istrumpas ni coment’e métidu e ni coment’e princípiu. Est abberus ca in sa proposta mia fuedhu de su chi proponit sa PCR, e de ŕteru puru, ca dhoi at cosas chi cussa no nŕrada, ma no a s’atenta. Ma depu nŕrriri puru ca giai de annus seu cuncordendi un’ňpera sistemŕtica chi pertocat sa própiu chistioni ma chi no apu acabbau, fintzas si is cosas prus de importu e agiummai totus dhoi sunt in su Ditzionŕriu e incusta proposta chi est nudh’ŕteru si no sa regularizatzioni de s’ortografia connota de totu su sardu. Dču isperu isceti chi totus potzant lígiri custa proposta mia nudh’ŕteru si no coment’e una cosa chi intramus de essiri a campu cun s’assentu e finidura chi bolia dču depit essiri a arrogus e a mússius coment’e paragoni cun sa PCR. E pedu a chini ligit de donai atentzioni a is puntus de diferéntzia intr’e is duas propostas e de valutai in manera paxiosa s’una e s’ŕtera: apustis donniunu at a biri ita fai. Ma sa cosa prus de importu, meda prus de un’iscritura perfeta chi mai at a tčnniri ni su sardu e ni perun’ŕtera língua, est chi is Sardus chistioneus e iscriaus sa língua nostra comenti arrennesceus a fai, circhendi de cumprčndiri su sensu e s’importu de čssiri nosu: chen’e custu is Sardus in su mundu dhoi seus coment’e mortus, númerus bícius, sbuidus, chi siaus genti comuna o intelletualis o políticus. Pro cussu creu de dčpiri donai unu cuntzillu a chini bollit iscriri in sardu: iscriat comenti creit,no abbarrit aspetendi is propostas perfetas ni su “standard”! Ma si bollit biri comenti si fait aiscriri bčni o mellus, provit a s’interessai, lígiat e fatzat contu fintzas de custas propostas: pro fai a Sardus e pro čssiri genti serbit passiéntzia e istima manna in custu puru. E nc’est su tanti. PCR Un’ortografia pro totu su sardup r o p o s t a s a p a r a g o n e 7PREMESSA La norma standard unificata deliberata dalla Commissione intende realizzare una mediazione fra le varietŕ centro-orientali, piů conservative, e quelle meridionali dell’Isola, piů innovative, ed č rappresentativa di quelle varietŕ piů vicine alle origini storicoevolutive della lingua sarda, meno esposte a interferenze esogene, largamente documentate nei testi letterari, e fuori della Sardegna maggiormente insegnate e rappresentate nelle sedi universitarie e nel mondo scientifico. 1 INTRODUZIONE LA COMMISSIONE CONSIDERANDO tutte le varianti della lingua sarda come un unico insieme composto di diversi dialetti con pari vitalitŕ e dignitŕ, base viva dell’esistenza e sopravvivenza della lingua stessa, passata e presente, CONSIDERANDO • che tale diversitŕ, pur costituendo una ricchezza da salvaguardare, non sempre si concilia, oggi, con l’esigenza di presenza e sviluppo ufficiale della nostra lingua in tutti gli ambiti sociali, didattici, informativi, amministrativi, • che, pertanto, č urgente la adozione di un modello di lingua scritta comune per tutti i Sardi che renda possibili ed efficaci tali usi, • che tale lingua comune, una lingua “tetto”, vuole assicurare una interconnessione maggiore tra le singole parlate locali, • che il modello comune costituisce dunque uno sviluppo necessario della nostra lingua, cosě come č avvenuto per altre lingue di antica o recente ufficializzazione, • che esso costituisce ulteriore elemento di coesione, per superare gli evidenti limiti ter- Sa limba de sos Sardos: totu su sardu Sa limba sarda tenet sa matessi istória de sos Sardos: est chentza guvernu de séculos e solu in custos úrtimos tempos, de sa delíbbera de sa Facultade de líteras de s’Universidade de Castedhu in goi pro s’interessamentu de sos Professores Antoni Sanna e Giuanni Lilliu, semus chirchendhe de li dare s’importu e su postu chi li pertňcada. E chircamus fintzas de fŕghere impresse pro pňnnere rimédiu a unu dannu mannu chi podet essire solu prus mannu. Ma comente? Intantu duos bisonzos distintos. Unu est su bisonzude sos Sardos de dare importu cun istima a nois etotu e a sas capatzidades nostras, a su chi semus e a su chi tenimus, chentza lŕcanas echentza nos cumpartire in bonos e metzanos o in menzus e peus , ca una volontade chi no estdipesa de nois nos at fatu esser nois e in custu cuzone de su mundhu ma cun sa responsabbilidade de esser nois, totugantos, in custa parte desu mundhu. Est una chistione de demogratzia,de libbertade e de responsabbilidade, e no podimus fagher distintziones de valore mancu in chistiones de limba (e cussideru distintu e dematessi importu pro chie in Sardigna no tenet su sardu a limba naturale, puntu 2.0.1.1 de sa PCR). S’ŕteru bisonzu chi tocat a cumprčndhere est chi s’ ente chi amministrat o guvernat a sosSardos no podet iscríere ne totugantu su sardu e ne candho goi candho gai: depet deabberu seberare una variedade de sardu e iscríere sempre e totu in cussa (su male est chisos “atores” no ant tentu e no tenent nudha de nŕrrere e nudha de iscríere in sardu, sinono aiat tentu «ampia circolaritŕ» fintzas su sardu de Lollove e de Pompu). Si podent pňnnere in contu, ca sunt zustos ebonos , totu sos «considerando» de sa Cummissione.Ma sos concruos de totu su chi at cussideradu no est unu modellu artefatu, cun perŕulas a séberu, cun fatos fonéticos a séberu chi no súperant perunu «localismo» ma chi ndhe segant una parte manna de su sardu cufromma a su chi narat «criteri» (prus che ŕteru sos puntos 2.0.4,Un’ortografia pro totu su sardu PCR8 p r o p o s t a s a p a r a g o n eritoriali di ciascuna variante locale, che consenta usi moderni e alti del sardo, cosě come auspicato dagli organismi internazionali piů prestigiosi, come il Consiglio d’Europa, la stessa Unesco o i Pen Clubs internazionali, senza tralasciare la nostra legge 26/97 o quella italiana 482/99; CONSIDERANDO • che, in generale, tali varietŕ sono riconducibili a matrici comuni, benché alterate da esiti fonetici e morfologici a volte distanti e di non sempre facile articolazione reciproca; • che tali esiti, comunque, non hanno mai costituito ostacolo alla volontŕ di comunicare dei Sardi e che in essi č riconoscibile una sostanziale corrispondenza reciproca, fenomeno per fenomeno, che giŕ in passato consentiva a chi per lavoro si spostava in diversi luoghi dell’isola di adattarsi alla parlata degli abitanti locali; • che, pur tenendo in debito conto le abitudini e esigenze di chi parla correntemente il sardo, vanno considerate con particolare attenzione le esigenze di chi (soprattutto i giovani) vuole apprenderlo; • che la lingua scritta deve essere, se vuole raggiungere l’universalitŕ dei Sardi, di facile apprendimento e insegnamento, lettura, ascolto, intelligibilitŕ reciproca; • che, pertanto, vanno evitate soluzioni scritte di difficile realizzabilitŕ anche tipografica; • che, dunque, non č conveniente riportare nella scrittura suoni che non siano di facile articolazione reciproca per i parlanti, vecchi ma soprattutto nuovi; • che, stante la possibilitŕ di pronunciare tale modello di riferimento secondo inflessioni locali, come avviene nella generalitŕ delle altre lingue, si rende utile, per orientare e rassicurare chi non ha esempi né in famiglia né nella comunitŕ, proporre una pronuncia di riferimento relativa alla lingua modello; • che i messaggi scritti raggiungono una 6, 7, 8, 9, 15 ) e chi mancu chie lu proponet ischitbene cun bene ite cosa est: paret una cosa pro inzenieris…; ma tenet sa pretesa de lu propňnnere a totugantos sos Sardos coment’e limba normale, cufundhindhe su bisonzu de un’ente chi guvernat cun su bisonzu de sos Sardos de manizare totu sa capatzidade de faedhare e duncas de iscríere. Pro custu primu bisonzu de sos Sardos si depet pňdere impreare in donzi logu, in s’iscola, in sas Comunas e ŕteros entes prúbbicos, in crésias, in giornales e televisiones totu su sardu, postu chiin sa limba nos depimus pňdere riconnňschere chentza murrunzos totugantos e chi calesisiat variedade de sardu est in prenu limba sarda ,ca tenet in manera unitŕria cun totu s’ŕteru sardu totu sos piessignos chi distinghent sa limba sarda de donzi ŕtera. Sas diferéssias fonéticas tra sardu e sardu no faghent diferéssia de sinnificadu, no faghent diferéssia de limba; ma paret, ca est, un’isciolóriu mannu chi no si suportet chi un’ŕteru niat e iscriat puru sa matessi perŕula in manera pagu pagu diferente, comente est mania e no órdine e ne cumbénia a chčrrere chi totugantos siant de su matessi pesu, misura e colore. Su chi deabberu serbit a sos Sardos est chi in sardu nos chistionemus e iscriemus, chi l’istudiemus, pro iscobčrrere chi in su nostru bi est in prenu su sardu de sos ŕteros puru a su puntu fintzas de l’agatare bellu e bonu che a su nostru etotu, ma intantu lassendhe chi donzunu faedhet e iscriat su sardu chi menzus connoschet e duncas sarbendhe e avalorendhe in prenu totu sa capatzidade sua de faedhare, chi cheret nŕrrere fintzas a cumprčndhere bene cun bene totu s’ŕteru. Custu etotu cheret nŕrrere fintzas chi sa limba sarda de cras at a tčnnere prus pagas diferéssias fonéticas, at a čssere a donzi modu rica de totu su sardu, chentza pňnnere trobeas a neune ma antzis faghindhe bogare a totugantos totu su sardu chi tčnente. Ca sas limbas cŕmbiant che a sas pessones, connoschíndhesi apare, e pro lomper a una cosa goi no s’at a istentare mancu meda comente podiat čssere in ŕteros tempos, postu chi su sardu no est sa limba de chimbanta milliones de cristianos e chi oe b’at médios chi nos PCR Un’ortografia pro totu su sardup r o p o s t a s a p a r a g o n e 9maggiore universalitŕ quanto piů, nel loro aspetto grafico, sono coerenti, regolari, sistematici, omogenei, sia nel tempo che nello spazio; CONSIDERANDO • che, secolo dopo secolo, in passato, scrittori e studiosi come l’Araolla, il Garipa, il Madao, il Porru, lo Spano e altri, manifestando l’esigenza di una lingua generale e alta, hanno provato a superare l’ambito locale con modelli sovralocali; • che si vuole continuare quella tradizione, svilupparla, completarla, con l’aiuto di tutti i mezzi e strumenti che la moderna linguistica ci consente, col conforto di esempi positivi analoghi che hanno consentito a lingue oppresse e frammentate di raggiungere unitarietŕ, sviluppo, vigenza, ufficialitŕ piena; STABILISCE le indicazioni seguenti del modello di riferimento, chiamato LIMBA SARDA UNIFICADA, da considerare come matrice comune a tutti per quanto riguarda la morfologia, la fonetica, il lessico (patrimoniale e acquisito), l’ortografia. Ben sapendo che a tale sistema potranno essere apportati emendamenti, migliorie, aggiunte, aggiustamenti. Per rendere maggiormente oggettive e comprensibili le indicazioni, per ogni caso preso in considerazione, si indica, quando utile, la parola latina (o di altra lingua) presa come base comune, quindi, in neretto, il modello scritto di riferimento e in alfabeto fonetico (AFI) la pronuncia consigliata. Per ogni caso considerato, si daranno di seguito anche altre parole ad esso riconducibili. Per arrivare alla selezione del modello, si č partiti dalla considerazione e analisi di tutti gli esiti vivi della lingua, presenti nelle singole varianti locali, senza nessuna esclusione. faghent bídere e faedhare fintzas cun s’ŕteru cabu de su mundhu in matessi mamentu. Chie andhat a nŕrrere chi sas diferéssias tra sardu e sardu sunt sa morte de sa limba nostra ca nachi no b’at unu “standard” no naro chi cufundhet allu cun cibudha, ma cufundhet allu e cibudha cun sa terra chi dhus fait crčsciri ca no ponet in perunu contu s’istória pulítica de sos Sardos. Su sardu de sa (oe) R.A.S. Pro un’ente chi amministrat totu sa Sardigna est un’ŕteru contu. In intrada , pro totu su chi depet lčzere, saR.A.S. depet connoscher e leare totugantu su sardu, su tabbarchinu, su saligheresu, su tataresu e cadhuresu ca Sardos o nessi in Sardigna sunt cussos puru cun matessi dignidade, diritos e doveres. In essida , a su contrŕriu, pro totu su chi est bisonzude iscríere, de sas lezes a sas líteras, depet seberare una variedade de sardu, postu chi nodepet ne iscríere totugantu su sardu e ne iscríere candho goi candho gai ma in manera parívile sempre una matessi creze de sardu. Cale sardu pro sa R.A.S? Tzertu no sa “Limba Sarda Unificada” de sa PCR chi no currispondhet cun pertzisione e seguresa a peruna variedade istórica reale: est prus addata, a su contrŕriu, própiu una de custas chi nessi s’ischit fintzas ite est como etotu e no cras. Intantu, calesisiat variedade de sardu est cussa puru limba sarda in prenu, no li mancat nudha, e pro cussu etotu est in cundissiones de nŕrrere e significare totu, óbbrigat (e solu a iscríere) su personale de sa R.A.S. chentza preubbire a neune de impreare a preferu cussa; de seguru at a dčpere collire cussa parte de su patrimóniu lessicale chi sa zente de logu in logu at fatu nŕschere, coment’est zustu chi fetat totu sa limba sarda; e at a čssere una variedade de sardu chi at a cambiare issa puru. B’at una creze de sardu chi si podet prestare menzus a čssere sa variedade de guvernu chentza chi custu séberu fetat unu tortu e ne dannu a neune, chentza chi mancu si depat cussiderare Un’ortografia pro totu su sardu PCR10 p r o p o s t a s a p a r a g o n e2 MODALITŔ E CRITERI Questi sono i criteri essenziali che hanno guidato il nostro lavoro e le scelte proposte: 2.0.1 MODALITŔ 1 • Determinare il territorio linguistico. Il lavoro di elaborazione dello standard ha riguardato la lingua sarda, escluse, come indica la legge 26/97, il sassarese, il gallurese, l’algherese, il tabarchino. 2 • Raffrontare, per ciascun fenomeno preso in considerazione, gli esiti presenti nelle diverse aree del sardo. 3 • Prendere come base di riferimento per ciascun fenomeno il latino, in modo da stabilire con maggiore chiarezza distanze e prossimitŕ da esso dei diversi esiti sardi. 4 • Privilegiare come bacino linguistico entro cui operare le singole scelte per fenomeno, i territori in cui si presentano le maggiori coincidenze di risultati, es. quelli dove avviene la caduta della - d- e - v- intervocalica,pee / pei, nie/ nii contro pede, nive;sonorizzazione di K, P, T latini, es. lughe,abe , cadena. In tal senso, sono privilegiatele varianti meridionali, centro-occidentali e settentrionali rispetto a quelle centro-orientali. 2.0.2 CRITERI Nella scelta delle soluzioni per la linguamodello, si č preferito: 5 • escludere i fonemi (e quindi i possibili grafemi) che non siano di facile e reciproca articolazione per coloro che parlano altre varietŕ. Ossia, il parlante di una varietŕ A non dovrŕ pretendere di scrivere un suo fonema tipico che non sia pronunciabile da un parlante della variante B, C, D, ecc.. e viceversa. Se si escludono le difficoltŕ reciproche, si elimineranno gran parte delle soluzioni reciprocamente impraticabili. ufitziale própiu ca totu sa limba sarda depettčnnere valore de limba ufitziale prúbbica ?Calesisiat su séberu no b’at duda chi at a tčnnere unu valore distintu e prus mannu de s’ŕteru sardu. Ma no si podet pessare a custu séberu coment’e cosa de fŕghere a votos chi sighint a marcare lŕcanas chentza cabu: su votu no est ebbia unu métidu demogrŕticu in chistiones de opinione, ma fintzas una prova de fortza chi no sempre est sa resone. Pro cussu pesso chi depat čssere una variedade de sardu cantu prus comuna, cantu prus in gradu de pňnnere sardu cun sardu. Custa variedade prus comuna est su sardu chifaedhant totu sas bidhas de mesania de sa Sardigna,tra Sarcidanu, Barbŕgia de Belví, Mandrolisai, chi pagu contat cantos sunt ma faghent sa essida de sos númenes in - e e su pluralein - os a sa logudoresa/nuoresa (e custu ins’iscritura andhat menzus pro sos logudoresos/ nuoresos e bene pro sos campidanesos puru ca faghet nŕrrere in manera zusta sa vocale tónica fintzas a chie est imparendhe), ma faghent a sa campidanesa s’artículu is e sos pronúmenes detertza pessone cacuminalizendhe su sonu longu de sa / l/ comente in manera distintiva faghet totusu sardu: dhu, dha, dhos, dhas, dhi, dhis (log.lu, la, los, las, li, lis ). Pro custos piessignos e proŕteros puru custa faedhada de mesania de sa Sardigna ponet paris ‘prus’ sardu: no est zustu zustu campidanesu e mancu zustu zustu logudoresu/ nuoresu, ma tenet prus de s’unu e prus de s’ŕteru.E intantu bi est de como etotu, est perfetamentelimba sarda che a totu s’ŕteru e podet deabberu unu cras batire a una unidade diferente e a donzi modu prus manna fintzas si solu de apariéntzia, ca at a cambiare cussa puru cun su chi ant a ischire dare e fŕghere totu sos Sardos e totugantu su sardu, ma chentz’ŕere segadu sas ancas a neune e chentza iscórrios tra Sardos e Sardos. Língua sarda iscrita comenti? Custa est un’ŕtera chistione, est sa ‘ortografia’, pertocat su comente si podet menzus iscríere saPCR Un’ortografia pro totu su sardup r o p o s t a s a p a r a g o n e 116 • rendere coerenti e sistematici con il resto dei fenomeni alcuni casi che presentano differenze parziali, per es. plurale meridionale is a fronte dei singolari su, sa. Ladifferenziazione per genere e numero negli articoli su, sa, sos, sas, con riferimento allaanaloga e speculare differenziazione nelle desinenze dei sostantivi e aggettivi, - u, -a, -os , -as, č sembrata preferibile anche perragioni didattiche. 7 • privilegiare la costanza morfologica delle parole (nella loro parte iniziale, mediana e finale), indipendentemente dalle modificazioni fonosintattiche, numerosissime in sardo come del resto in altre lingue. 8 • tener conto dei fattori etimologici, rifacendosi, fondamentalmente alla comune matrice latina (es. la - t finale della 3^ personasingolare e plurale dei verbi), escludendo i fenomeni che non siano comuni a tutte le varianti (es. raddoppiamento di r- inizialecon prostesi vocalica), per cui rosa e nonarrosa .9 • adottare la soluzione piů comune o diffusa, p. es. la caduta della -d- e -v- intervocaliche ( pee e non pede, nie e non nive), lasonorizzazione di K, P, T latini (es. lughe,abe , cadena), comuni alle varianti settentrionali,centro-occidentali e meridionali ma non a quelle centro-orientali): il passaggio a [ ,] tz del fonema [T] in gran parte dei paesidella Sardegna centro-orientale. La soluzione tz , dunque, č stata preferita perché comunealle varianti meridionali, es. putzu,petza , pitzu, matza…, diversamente daisettentrionali put(t)u, pet(t)a, pit(t)u,mat (t)a…10 • adottare la soluzione “piena”, piů completa (all’interno del complesso delle varietŕ settentrionali e meridionali) rispetto all’etimologia comune, p. es.: ogru [ +oV|u] (= it.occhio) e non ogu [ +oVu]; ŕteru [ +ate|u] (= it.altro) e non atru [ +at|u]; lavra [ +lav|a] (= it.limba. Postu chi de iscritura in sardu bi ndh’at de diferentes maneras ma chi no creo chi si depat fŕghere ŕteru si no regulare s’iscritura connota, mi paret netzessŕriu a pňnnere in craru carchi príntzipiu de iscritura a manera de iscríeretotu sa limba sarda a una régula .Printzípios 1. S’iscritura no est sa limba: b’at difatis chiefaedhat bene meda una limba e no est bonu a iscríere una perŕula e b’at diferentes maneras de iscríere sa matessi cosa e fintzas tantos alfabbetos. Si no faghimus custu contu nos amus a fissare a carchi manera de iscríere solu ca nos piaghet e no ca est sa prus addata, gai comente no amus a cumprčndhere mai chi su manizu iscritu de sa limba no podet čssere che a su manizu faedhadu, ca tenent dificurtades diferentes. 2. Una limba si depet iscríere abbaidendhe acomente faghet cussa limba etotu, sa limba sarda abbaidendhe a comente faghet su sardu .Si no faghimus custu contu, imbetzes de agatare sa régula in su sardu e in nois etotu amus a chircare o s’etimologia (coment’e chi s’iscritura siat cosa de glotňlogos) o carchi ŕtera limba (pretenindhe chi pro iscrier bene sa nostra si connoscant sas ŕteras), comente a nŕrrere chi si chircat sa régula fora de su sardu. Inoghe tocat a pňnnere in contu chi semus alfabbetizados in italianu e chi cumbenit a nos serbire de custa alfabbetizatzione, ma chentza cufúndhere sas duas limbas: s’italianu si depet imparare e iscríere che italianu, su sardu che sardu. E gai, si no est zustu a istesiare de s’italianu solu pro no iscríere che a s’italianu, no est mancu zustu a iscríere che a s’italianu fintzas su chi in sardu no andhat bene. 3. S’iscritura depet čssere pertzisa, ma ordinŕriae no fonética . Si no faghimus custu contunos cundennamus a iscríere una matessi perŕula candho de una manera e candho de un’ŕtera pro rapresentare cun assoluta pertzisione sa limba faedhada, ca in sardu in lŕcanas de sa perŕula (in comintzu o in agabbu) b’at fonemas chi mudant sonu segundhu comente agatant innantis o apustis ŕteras cussonantes o vocales. In prus, s’iscri Un’ortografiapro totu su sardu PCR12 p r o p o s t a s a p a r a g o n elabbro) e non lara [ +la|a], nei primi due casiprivilegiando una soluzione settentrionale, nell’ultimo una soluzione sostanzialmente meridionale. Analogamente si č optato per azis, sezis,ecc., in cui, con la caduta della - z- si ottienela forma meridionale ais, seis, ecc.; per amus, semus , ecc., in cui, con la cadutadella - m- intervocalica, si ottiene la formameridionale aus, seus, ecc. 11 • evitare le metatesi, p es.: martzu [+ ma|,u], (= it. marzo) e non mratzu [ +m|a,u],12 • evitare le assimilazioni, p.es.: ortu [+ o|tu] (= it. orto) e non ot(t)u [ +otu]13 • ridurre articoli, verbi e avverbi alle parti minime costitutive, separando la preposizione dall’articolo, a su, de su, ecc.; le particelleenclitiche dal verbo, nara.bi.lu,zughide .bi.nche.lu; la preposizione dall’avverbio,a pustis , a foras, in antis...14 • privilegiare quanto piů possibile la regolaritŕ paradigmatica nei verbi, per favorire un migliore apprendimento, es. l’adozione generalizzata del gerundio in - ende intutte le coniugazioni, - are, - er, - ire: la desinenzain - ia di tutti gli imperfetti dell’indicativo.15 • preservare alcuni caratteri distintivi tipici del sardo, es.: — limba e non lingua: ecc.— chena (= it. cena) e non cena, col mantenimentodella consonante occlusiva velare sorda all’inizio di parola e sonora in posizione mediana, come in lughe,— iscola e non scola, etc., con il mantenimentodella i prostetica, giŕ presente nel latinodi una certa epoca, generale nelle varianti sarde settentrionali, centrali e anche in alcune delle varianti meridionali. tura fonética rispondhet a unu bisonzu iscientíficu de pertzisione assoluta, faghet contu de fonemas de ŕteras limbas puru e los depet inditare totugantos cun sinnu distintu; mentres chi semus chistionendhe de sa limba sarda e pro la pňdere iscríere pro su bisonzu ordinŕriu. 4. Sos sinnos grŕficos o líteras serbint a distíngheree no a cufúndhere sos sonos . Si nofaghimus custu contu, matessi fonema matessigrafema , nos amus a cundennare a iscríere inmanera cufusa ponindhe intro de perŕula su matessi grafema pro sonos diferentes. 5. S’iscritura depet čssere parívile in totu su sardu,sa prus pagu difítzile , sa prus económica.Pro cussu, si unu sonu bi est in totu o in bona parte de su sardu, proite a l’iscríere cun grafema diferente de unu logu a s’ŕteru? E si unu grafema no distinghet nudha, a ite a l’iscríere? B’at sonos chi sunt de carchi o de pagas bidhas, ma chi cussas bidhas etotu ischint fŕghere che a totu sos Sardos e ischint riconnňschere: a ite a pňnnere in mesu un’ŕteru grafema puru chi no serbit mancu a chie faghet cussu sonu? Sos critérios de sa PCR rispondhent in parte a custos printzípios, ma in bona parte rispondhent a unu «modello di riferimento chiamato LIMBA SARDA UNIFICADA» chi in base a un’idea arbitrŕria de limba “standard” leat su sardu a séberu, custu ei ma cudhu nono, custu est bonu ma cudhu nono. Sa PCR no leat totu sa limba, ma la faghet in chiliru pro che ndhe chirriare una parte, mescamente sa faedhada campidanesa ma no solu cussa, comente si podet menzus bídere cun sa proposta ortogrŕfica. A/c. su sinnificadu de custas incurtziaduras: agt. = agetivu,art . = artículu, camp. = campidanesu, a sa campidanesa,cong . = congiuntzione, etm. = etimologia, itl. = italianu, log.= logudoresu, a sa logudoresa, ltn. = latinu, nf. = númenefémina, nm. = númene mascru, pl. = plurale, prep. = prepositzione,pron . = pronúmene, pps. = partitzípiu passadu, sing.= singulare, var. = variante;su grŕficu inditat elementos de annúnghere in prus de cussos propostos de sa PCR. + :PCR Un’ortografia pro totu su sardup r o p o s t a s a p a r a g o n e 13Fonética Vocales De vocales ndhe iscrimus chimbe ca parent gai: / a/, /e/, /i/, /o/ e /u/, ma mentres chi sa /a/ estsempre abberta e / i/ e /u/ serradas, sa /e/ e sa /o/las namus a bortas abbertas (/ č/ [Ó], /ň/ [O]) e abortas serradas (/ é/ [e], /ó/ [o]) cufromma a sa‘leze’ de sa metafonesi chi régulat totu sa limba sarda e gai si narat: béni! ma bčne, béllu ma bčllos,témpus ma tčmpos (tčmpus pl. a sa campidanesa),órtu , ma ňrtos (e ňrtus pl. a sa camp.), cótuma cňta, orétu ma orčta, bólidu ma bňllere (bňlliria sa camp. ), fémina ma bčnnere (bčnniri a sacamp.). In prŕtiga, in totu su sardu si narant setevocales fintzas si sa diferéssia si paret candho / e/e / o/ sunt tónicas ue podent fŕghere fintzas diferéssiade sinnificadu (as. óru tretu o logu e ňru/log. ňro metallu, scéti prep. e avb. e scčti/scčteparte de sa farina). Duncas tenimus / a/, /č/, /é/, /ň/, /ó/, /i/, /u/.Sa PCR ammitit solu perŕulas chi agabbant cun / e/ e /o/ «vocali etimologiche» (cosa de connoschidoresglotňlogos) e duncas foras totu sas matessi perŕulas a sa campidanesa. (a/c. Sa metafonesi narat chi sa /e/ e sa /o/ tónicassunt abbertas si addainanti, a destra in sa perŕula de unu e duos postos, zughent una vocale /e/ o /o/ etotu oabberta sempre, sa /a/, ma sunt serradas si zughentuna /i/ o /u/ própiu serrada. Gai, /e/ e /o/ sunt abbertasin: pčrra, sčrra, tňrra, fňrra, bčrre, bčne, tčmpos, ňro,ňrtos, sňrre, bčnnere, pňnnere e fintzas in: bčni,bčnniri, pňnniri, ňru/ňrus, ňrtus cun /i/ e /u/ falsasserradas, chi difatis sunt /e/ e /o/ a sa log.; suntserradas in: fénu, trénu, órtu, pórtu, nébida, pósidu,arróscidu, lómberu, génneru/zénneru, séberu ).Atzentu grŕficu Si sunt nessi cun duas vocales, namus sas perŕulas cun sa vocale tónica chi s’intendhet prus desas ŕteras e distinghet sa perŕula de donzi ŕtera fintzas guale in totu su restu. Comente semus pertzisos faedhendhe si faedhamus bene, tocat a čssere pertzisos iscrindhe puru, ca cun s’iscritura pertzisa podimus lčzere menzus e duncas podet 4 Fonetica 4.1 Vocali a, e, i, o, u Si scrivono sempre e e o le rispettive vocalietimologiche atone di sillaba finale anche se pronunciate rispettivamente i e u:CANE(M) > cane, HOMINE(M) > ňmine,CANTO > canto, SERO > seroUn’ortografia pro totu su sardu PCR14 p r o p o s t a s a p a r a g o n ecumprčndhere bene chie lezet e chie iscúrtada. Mescamente si sunt perŕulas chi no si connoschent, a bortas no s’ischit cale est sa vocale tónica e comente si narat sa perŕula; tandho su médiu est de marcare sa vocale tónicaiscríndheli puru un’atzentu subra. Dimandha : Cussideradu chi in sa prŕtiga deiscritura connota ponent s’atzentu ma chentza régula frimma e segura, iscríere o nono s’atzentue in cale vocale de sa perŕula? B’at unumédiu tra su totu e su nudha? Si osservat chi unu bonu 85% de sas perŕulasin sardu si narant cun sa vocale tónica in postu 2 (contendhe de destra a manca). Custucheret nŕrrere: a) chi pro su prus nos ispetamus de intčndhere s’atzentu in cussa vocale e creimus de lčzere bene lezíndhelu puru in cussa; b) chi tiat čssere abberu tropu a iscríere, mescamente a manu, s’atzentu in s’85% de totu sas perŕulas. Tandho bastat a iscríere s’atzentu petzi candhosa vocale tónica no resurtat in postu duos : invoc. 1 (ajó, perň, cucú, arrú, cumň, s’incrŕs,piús ), in voc. 3 (ŕbbile, ŕnima, bčnnere, bňlliri,cruŕngiu, dépidu, fémina, lómpidu, médiu, mínimu, óbiga, pŕsidu, pudésciu, sŕssula, séighi, tŕsuru, úrbidu ) e (raru) in voc. 4. Goi, sas perŕulasde iscríere cun atzentu sunt pagas e mescamente si inditat sa manera segura de lezer bene fintzas sas perŕulas chentza s’atzentu iscritu, fintzas si chie lezet mancu las connňschede. Sa PCR, duncas, andhat bene in sa segundha parte de su chi proponet. Pro čssere cosa prus fŕtzile e segura cheret pertzisadu de contare dedestra a manca in sa perŕula no sas síllabbas ma sas vocales pro ischire in cale marcare s’atzentu.In custu sa PCR no daet inditu e in prus ponet (pro ŕteras chistiones) perŕulas cun sa tónica in postu 3 ma iscritas chentza s’atzentu: si bi agatat « fruschiu, teula, baina, sartaine, taula, triulas,isballiu, inghiriu, cambiu, mediu, propiu, doighi, treighi, bindighi, seighi, ainu, acueu, sanguineu »contrariamente a sa régula de 3.12, chi si contentsas vocales o sas síllabbas; ma iscriet « azomŕi,traětu, beneětu, zeůnu, ecuěnu » pesso in fadhina.E proite, puru, sa PCR proponet s’atzentu grŕficu solu de vocale abberta /`/? Est una pro- 3.12 Accentazione L’accento grafico č segnato con l’accento grave (`). Si segna nelle parole tronche e in quelle sdrucciole. PCR Un’ortografia pro totu su sardup r o p o s t a s a p a r a g o n e 15posta assurda ca sa limba no est gai: solu sa / a/est sempre abberta, ma / e/ e /o/ a bortas suntabbertas e a bortas serradas e depíndhelas marcare cun atzentu sa PCR daet un’inditu irballadu pro totu su sardu. Inditu tantu prus grave si avaloramus totu sa limba ca sa diferéssia de abbertura a bortas faghet fintzas diferéssia de sinnificadu: arrňsciu no est arrósciu, arrennčsciuno est arrennésciu, pro fagher solu carchiesémpiu. Pro cussu tocat a nos abbituare a pňnnere s’atzentu grŕficu cun pertzisione (lu faghent in ŕteras limbas!), zustu de abbertura puru rispetendhe su chi sa limba sarda este. No si podet dare inditos irballados e ne un’imparu a s’afaiu. Inoghe puru, s’idea de sa PCR paret de no fagher contu de sa faedhada campidanesa ca s’inditu irballadu pro totu su sardu est peus puru pro su campidanesu. In custu, difatis, si sa vocale tónica / e/ e /o/ zughent ifatu (a destra comentesi lčzede) una vocale chi paret serrada chentza čssere, / i/ o /u/ (ue sa faedhada log. imbetzesmuntenet / e/ e /o/), sa vocale tónica tiat pŕrrerede fŕghere farta in sa régula de sa metafonesi, e gai no est ca si narat che in totu su sardu. Duncas a sa campidanesa iscrindhe tocat de distínghere perŕulas chi tiant parrer, ma no sunt, guales: ňru(log. oro) de óru (oru etotu in totu su sardu), scčti( scete in ŕteru sardu) de scéti e gai ŕteras de distinghermescamente ponindhe paris totu su sardu. Sa sola manera de esser pertzisos in custu est a pňnnere sas pagas perŕulas chi parent defartare a sa metafonesi cun atzentu grŕficu fintzassi in postu 2 .Perŕulas truncadas Bi at perŕulas truncadas, che in italianu “cittŕ,virtů ”, chi medas iscrient cun su sinnale de saelisione (s’apňstrofu) chi no narat nudha de s’abbertura de sa vocale tónica ue si truncat sa perŕula. Ponindhe s’atzentu grŕficu, menzus, si inditat truncadura e abbertura de sa vocale tónica chi podet fagher diferéssia de sinnificadu puru: su vocativu (e in totu su sardu lu faghimus meda) Pepé est Pepedhu, ma Pepč est Pepčdha, Nannéest Nannedhu, ma Nannč est Nannedha! E fin-(Sa PCR, in p.zine 9, puntu 3.1 Alfabe- Alfabett o de sa parte intitulada 3 ORTOGRA- ORTOGRAFF I A A, de sas vocales annunghet: «a [a]come in italiano e spagnolo», «e [ Ó, e]non si segna la differenza aperta/chiusa », «i [ i] come in italiano e spagnolo»,«o [ O, o] non si segna la differenza aperta/chiusa», «u [ u] come in italiano e spagnolo». Comente si podet b.dere intro de sas par.ntisi cuadras, cun sistema AFI sinnalat chi bi at duas crezes de /e/ e de /o/, ma avertet chi Ňnon si segna la differenza Ó. Proite? Misteru. De seguru no pro Źssere pertzisos). (a./c.: Custas per.ulas sunt de impreu normale e comunu, ma sa PCR no narat nudha chi dhas pertochet, fossis ca ammitit per .ulas de una e assolutamente .nica forma. B.dere su puntu 3.2) Un’ortografia pro totu su sardu PCR16 p r o p o s t a s a p a r a g o n etzas chentza custa diferéssia, paret menzus a iscríere fŕ, g |